فقه مقارن

فقه مقارن

باز‌اندیشی جرم انگاری ارتداد با رویکرد مقاصدی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محمود خوش خبر 1
محمود ویسی 2
حامد رستمی نجف آبادی 3
احمد فلاحی 4
1 دانشجوی دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی دانشگاه بین‌المللی مذاهب اسلامی
2 استادیار گروه فقه و حقوق شافعی دانشگاه بین‌المللی مذاهب اسلامی
3 استادیار گروه فقه و حقوق امامیه دانشگاه بین‌المللی مذاهب اسلامی
4 استادیار گروه حقوق دانشگاه کردستان
10.22034/fm.2023.184088
چکیده
از جمله اعمالی که کیفر دنیویِ آن با اختلاف‌نظر روبه‌روست، ارتداد است؛ برخی با استناد به حدیث‌، کیفر مرتد را اعدام دانسته و برخی دیگر بر این باورند با توجه به آیات، مبانی نصوص و مقاصد شریعت، مجازات مرتد، اخروی بوده و دنیوی نیست. در این مقاله، با روشی توصیفی ـ تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای، دیدگاههای مختلف بررسی شده و با تأکید بر خوانشی مقاصدی، تأملاتی پیرامون کیفر دنیوی مرتد بیان شده است. در رویکرد مقاصدی، جدا از نقدهای روشی حدیث‌شناختی به روایات موجود در این باب، بیان شده است حفظ دین چون یکی از مقاصد، در پرتو حفظ کلیت دین معنا یافته و فروکاستن آن به جزئیات، مورد توجه مقاصدیون نبوده است. علاوه بر این، مقصد حفظ نفس از بعد معنوی ـ روانی آن و نیز حفظ عقل در همین بعد، بر ضرورت توجه به آزادی باور چون یکی از مقاصد شریعت توجه داشته و قاعده‌ اساسی در دین، نفی اکراه است و دخالت در قلمرو عقیده و باور، نه ممکن است و نه مطلوب و خداوند سبحان، هر نوع اکراه و اجبار را در پذیرش دین یا استمرار دین‌ورزی نفی کرده است و تأکید بر کیفر دنیوی مرتد، موجب می‌شود افراد ارتداد خود را پنهان کرده و منکری دیگر (نفاق) به وجود آید، یا اینکه در درون و نهان دیگران دخالت کرد که این نیز خود، آسیب وارد کردن به دیگر مقاصد، چون حفظ نفس از بعد معنوی ـ درونی و آزادی فردی است.
کلیدواژه‌ها
ارتداد
جرم انگاری
مجازات
مقاصد شریعت
آزادی

عنوان مقاله English

Reconsidering the Criminalization of Apostasy with a Maqasid al-Shari'a Approach

نویسندگان English

Mahmood Khosh Khabar 1
Mahmood Veisi 2
Hamed Rostami Najafabadi 3
Ahmad Falahi 4
1 PhD student at International University of Islamic Denominations
2 Assistant Professor at International University of Islamic Denominations
3 Assistant Professor at International University of Islamic Denominations
4 Assistant Professor at University of Kurdistan
چکیده English

Apostasy is among the acts its worldly punishment is controversial; Some people, citing the Hadith, consider the punishment of the apostate to be execution, and others believe that according to the verses of the Holy Quran, the foundations of the texts and the Maqasid al-Shari'a, the punishment of the apostate is in otherworldly and not worldly. In this article, with a descriptive-analytical method and using library sources, different points of view have been examined and the worldly punishment of the apostate has been criticized by emphasizing on the purposeful reading. In the Maqasid approach, it has been stated that the preservation of denomination as one of the Maqasids has its meaning in the light of preserving the whole denomination and reducing it to details has not been the concern of the Maqasids. In addition, the purpose of self-preservation from its spiritual-psychological dimension and the preservation of reason in this dimension, emphasizes on the need to pay attention to the freedom of belief as one of the Maqasids of Sharia which guaranties the freedom in realm of belief. Also forcing people to accept Islam is neither possible nor desirable, and God Almighty has denied any kind of reluctance and compulsion in accepting religion or continuing religious practice. Moreover, emphasizing the worldly punishment of the apostate causes people to hide their apostasy and another evil (hypocrisy) arises. In addition, interfering in the inner and hidden affairs of others, is against some other Maqasids, such as self-preservation and individual freedom.

کلیدواژه‌ها English

Apostasy
Criminalization
Punishment
Maqasid al-Sharia
Freedom
قرآن کریم.
ابن­‌اثیر جزری، مبارک بن محمد (1392ق). جامع‌ الأصول‌. بی­‌جا: مکتبه حلوانی.
ابن­‌حجر عسقلانی، احمد بن علی (1379ق). فتح الباری شرح صحیح البخاری. بیروت: دارالمعرفة.
همو (1422ق). نزهه النظر فی توضیح نخبه الفکر. ریاض: صفیر.
ابن­‌حزم، علی بن احمد (1404ق). الإحکام فی اصول الأحکام. بیروت: دارالجیل.
ابن­‌حنبل، احمد بن محمد (1416ق). مسند الإمام احمد بن حنبل. بیروت: دارالحدیث.
ابن‌شداد، یوسف بن رافع (1991م). دلائل الأحکام. بیروت: دار‌الکتب‌ العلمیه.
ابن­‌طلاع قرطبی، محمد بن فرج (1426ق). أقضیة رسول الله. بیروت: دارالکتاب العربی.
ابن­‌عابدین، محمدامین بن عمر (1386ق). رد المحتار علی الدر المختار. بیروت: دارالفکر.
ابن­‌عاشور، محمدطاهر بن محمد (2006م). مقاصد الشریعه الإسلامیه. قاهره: دار‌السلام.
ابن­‌قدامه، عبدالله بن احمد (بی­‌تا). المغنی. بیروت: دارالکتاب العربی.
ابن­‌قیم جوزیه، محمد بن ابی­‌بکر (1416ق). اعلام الموقعین عن رب العالمین. بیروت: دارالکتاب العربی.
همو (1981م). شرح المقاصد فی علم الکلام. پاکستان: دارالمعارف النعمانیه.
همو (2001م). مختصر الصواعق المرسله. قاهره: دارالحدیث.
ابوالعلاء، محمد (1999م). أصول علم العقاب. امارات: جامعة الإمارات العربیة.
آمدی، علی بن ابی‌علی (1980م). الإحکام فی اصول الأحکام. بیروت: دارالکتب العلمیه.
انصاری، مرتضی بن محمدامین (1428ق). فرائد الأصول. قم: مجمع اندیشه اسلامى‌.‏
بخاری حنفی، عبدالعزیز بن احمد (1997م). کشف الأسرار عن اصول البزدوی. بیروت: دارالکتب العلمیه.
بهوتی، منصور بن یونس (بی­‌تا). کشاف القناع عن متن الإقناع. ریاض: مکتبة النصر الحدیثه.
بیهقی، احمد بن حسین (1969م). معرفه سنن و الآثار. قاهره: بی­‌نا.
ترمذی، محمد بن عیسی (بی­‌تا). سنن الترمذی. ریاض: مکتبه المعارف.
تفتازانی، مسعود بن عمر (2007م). شرح العقائد النسفیه. بیروت: دارالبیروت.
جصاص، احمد بن علی (1412ق). أحکام القرآن. قاهره: دارإحیاء الکتب العربیة.
جمیل مبارک، محمد (1982م). حجیه خبر الآحاد. مدینه: مجمع الملک فهد.
جناتى، محمدابراهیم (1370ش). منابع اجتهاد از دیدگاه مذاهب اسلامى. تهران: کیهان.
جوهرى، اسماعیل بن حماد (1990م). الصحاح تاج اللغة و صحاح العربیة. بیروت: دارالعلم.
حر عاملی، محمد بن حسن (1401ق). وسائل الشیعة. تهران: المکتبة الإسلامیه.
خطیب بغدادی، احمد بن علی (بی­‌تا). الکفایه فی علم الروایه. مدینه: مکتبه العلمیه.
خطیب شربینی، محمد بن احمد (1994م). مغنی المحتاج الی معرفة معانی الفاظ المنهاج. بیروت: دارالکتب العلمیه.
دردیر، احمد بن محمد (1410ق). الشرح الصغیر و بلغه السالک. امارات: وزارة الشئون الإسلامیة.
ذهبی، محمد بن احمد (1382ق). میزان الإعتدال فی نقد الرجال. بیروت: دارالمعرفة.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1365ش). المفردات فی غریب القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
رشید رضا، محمد (بی­‌تا). تفسیر المنار. بیروت: دارالمعرفة.
زرکشی، محمد بن عبدالله (2000م). البحر المحیط فی أصول الفقه. بیروت: دارالکتب العلمیه.
سرخسی، محمد بن احمد (1993م). اصول السرخسی. بیروت: دارالکتب العلمیه.
سروش محلاتی، محمد (1381ش). آزادی، عقل و ایمان. تهران: دبیرخانه مجلس خبرگان.
سید قطب، ابراهیم حسین (1400ق). فی ظلال القرآن. قاهره: دارالشروق.
شاطبی، ابراهیم بن موسی (1415ق). الموافقات. عربستان: دار ابن‌القیم.
شافعی، محمد بن ادریس (1423ق). الأم. بیروت: دارالفکر.
شریف، عبدالله بن عبدالرحمن (بی­‌تا). حجیة خبر الآحاد. بیروت: مؤسسه الرساله.
شیرازی، ابراهیم (1403ق). التبصره فی اصول الفقه. دمشق: دار‌الفکر.
صالح، صبحی (بی­‌تا). الإسلام و مستقبل الحضارة. بیروت: دارقتیبة.
طباطبایى، سید محمدحسین (1417ق). المیزان فى تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
علوانی، طه جابر (2006م). اشکالیة الردة و المرتدین. بیروت: دارالبیضاء.
عوا، محمد سلیم (1418ق). الحق فی التعبیر. قاهره: دار‌الشروق.
غزالی، محمد بن محمد (1413ق). المستصفی من علم الأصول. بیروت: دارالکتب العلمیه.
غنوشی، راشد (1381ش). آزادیهای عمومی در حکومت اسلامی. تهران: علمی و فرهنگی.
فضلی، عبدالهادی (1420ق). اصول ‌الحدیث. بیروت: مؤسسه ام القری.
فیض کاشانی، ملا محسن (1406ق). الوافی. اصفهان: مکتبة الإمام أمیرالمؤمنین علی.
قاضی عبدالجبار، عبدالجبار بن احمد (1965م). شرح اصول الخمسه. قاهره: مکتبه وهبه.
قرضاوی، یوسف (2007م). الحل الاسلامی فریضة و ضرورة. قطر: مکتبه العمل الخیری.
کاسانی، ابوبکر بن مسعود (1406ق). بدائع الصنائع فی ترتیب الشرائع. بیروت: دارالکتب العلمیه.
کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق). الکافی. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
کوثری، محمد زاهد (2009م). مقالات الکوثری. قاهره: مکتبه الازهریه.
محقق حلی، جعفر بن حسن (1409ق). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام. تهران: استقلال.
مسلم بن حجاج نیشابوری (1415ق). صحیح مسلم. بیروت: دارالکتب العلمیه.
مطهری، مرتضی (1387ش). آینده انقلاب اسلامی. تهران: صدرا.
مظفر، محمدرضا (1430ق). اصول ‌الفقه. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
مقدس اردبیلی، احمد بن محمد (1403ق). مجمع الفائدة و البرهان فی شرح ارشاد الأذهان. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
نجفی، محمدحسن (1404ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
هاشمی، سید حسین (1384ش). ارتداد و آزادی. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
هویدی، فهمی (بی­‌تا). المفترون. قاهره: دار‌الشروق.