فقه مقارن

فقه مقارن

نقد مبانی نظریه عدم التزام به مذاهب مدون فقهی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
ابوبکر احمدی 1
جلیل امیدی 2
محمد جمالی 3
یونس فرهمند 4
1 دانشجوی دکتری فقه شافعی دانشگاه تهران
2 استاد دانشگاه تهران
3 استادیار دانشگاه تهران
4 دانشیار گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشکده حقوق، الهیات و علوم سیاسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
10.22034/fm.2023.177110
چکیده
فقه اسلامی پس از گذار از دوره آراء و فتاوای پراکنده، در اواخر سده دوم و اوایل سده سوم هجری در یک فرایند طبیعی و منطقی ـ چنان­‌که خاصیت هر معرفت بشری است ـ به­‌تدریج در قالب مذاهب فقهی با چهارچوبهای علمی و روشهای اجتهادی مشخص سازمان یافته است. بعد از آن عمده اصحاب فتوا یکی از مذاهب مدوّن فقهی را اختیار کرده و در دایره قواعد و ضوابط آن به اجتهاد و استنباط احکام می‌پرداخته‌اند و ضمن سعی در تنقیح و تهذیب بیشتر مبانی مذهب مورد اختیار، به مسائل مستحدث پاسخهای اجتهادی می‌داده­‌اند. مقلدان و مستفتیان نیز با انتخاب یکی از مذاهب و التزام به فتاوای آن، پاسخ مسائل خود را از منابع مذهب منتخب و فتاوای مجتهدین آن دریافت می‌کرده­‌اند. در کنار این جریان اصلی که مقبولیت عقلی و عرفی یافته بود، در طول تاریخ فقه خصوصاً در دوران معاصر کسانی به مخالفت و مقابله با اختیار مذهب و التزام به مبانی اجتهادی و فتاوای فقهی مذاهب پرداخته‌اند. وجوب اخذ مستقیم احکام از کتاب و سنت، بدعی بودن تدوین مذاهب و تبعیت از آنها، ملازمه تبعیت از مذاهب با تعصبات فقهی و تعدد مجتهدین مهمترین موجهات و مستندات این نظریه به­‌شمار می‌روند. این تحقیق انتقادی بعد از بررسی موضوع و ارزیابی ادله، ضعف بنیانهای نظری و دلایل مستند طرفداران نظریه مورد بحث و ضرورت التزام به مذاهب مدوّن و لزوم بستن راههای پسرفت فقهی و بازگشت به پراکنده­‌کاریهای گذشته را نشان داده است.
کلیدواژه‌ها
مذاهب مدوّن فقهی
التزام به مذهب فقهی
تقلید
تعصبات فقهی

عنوان مقاله English

Criticism of the theory of non-obligation to the codified jurisprudential denominations

نویسندگان English

Aboubakr Ahmadi 1
Jalil Omidi 2
Mohammad Jamali 3
Younes Farahmand 4
1 PhD student at Tehran University
2 Professor at Tehran University
3 Assistant Professor at Tehran University
4 Associate Professor at Department of History and Civilization of Islamic Nations, Faculty of Law, Theology and Political Science, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran
چکیده English

In the late second and early third centuries AH, after passing a period of scattered opinions and fatwas, Islamic jurisprudence in a natural and logical process - as is the characteristic of every human knowledge -organized gradually in the form of jurisprudence denominations with scientific frameworks and certain methods of Ijtihad. Thereafter, most of all Muftis adopted one of the denominations of jurisprudence and they conducted ijtihad and derivation of rulings in the scope of its rules and regulations, while trying to refine the foundations of the adopted denomination, they gave answers to emerging issues. By choosing one of the denominations of thought and adhering to its fatwa, the imitators and followers received the answers to their problems from the sources of the chosen denomination and the fatwas of its mujtahids. Along with this main stream, which found intellectual and customary acceptance, throughout the history of jurisprudence, especially in the contemporary era, some have opposed and confronted the obligation to the jurisprudential school and adherence to the bases of ijtihad and jurisprudential fatwas of denominations. The necessity of taking rulings directly from the Qur’an and the Sunnah, the innovation of compiling the jurisprudential denominations and following them, the connection of following denominations with jurisprudential prejudices and the plurality of mujtahids are the most important justifications and reasons of this theory. After examining the issue and evaluating the evidence, this critical research has shown the weakness of the theoretical foundations and reasons cited by the advocates of the theory in question, the necessity of adhering to codified denominations, and the necessity of closing the ways of jurisprudential regression and returning to the scattered practices of the past.

کلیدواژه‌ها English

codified jurisprudential denominations
commitment to jurisprudential school
imitation
jurisprudential prejudices
قرآن کریم.
ابن­‌أبی­‌العز، علی بن علی (1424ق). التنبیه علی مشکلات الهدایه. ریاض: مکتبه الرشد.
ابن­‌تیمیه، احمد بن عبدالحلیم (1408ق). الفتاوی الکبری. بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابن­‌حجر عسقلانی، احمد بن علی (1379ق). فتح الباری شرح صحیح البخاری. بیروت: دارالمعرفه.
ابن‌حجر هیتمی، احمد بن محمد (1357ق). تحفه المحتاج فی شرح المنهاج. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
ابن­‌حزم، علی بن احمد (بی­‌تا). الإحکام فی أصول الأحکام. بیروت: دارالآفاق الجدیده.
ابن­‌حلاق، وائل (1386ش). تاریخ تئوریهای حقوق اسلامی. تهران: نی.
ابن­‌حنبل، احمد بن محمد (1421ق). مسند الإمام احمد بن حنبل. بیروت: مؤسسه الرساله.
ابن­‌خلدون، عبدالرحمن بن محمد (1425ق). مقدمه ابن­‌خلدون. دمشق: دار یعرب.
ابن­‌رجب، عبدالرحمن بن احمد (1422ق). جامع العلوم و الحکم. بیروت: مؤسسه الرساله.
ا­بن­‌صلاح، عثمان بن عبدالرحمن (1423ق). أدب المفتی و المستفتی. مدینه: مکتبه العلوم و الحکم.
ابن­‌عابدین، محمدامین بن عمر (1412ق). رد المحتار علی الدر المختار. بیروت: دارالفکر.
ابن­‌عبدالبر، یوسف بن عبدالله (1414ق). جامع بیان العلم و فضله. ریاض: دار ابن­‌الجوزی.
ابن­‌عبدالسلام، عبدالعزیز بن عبدالسلام (1414ق). قواعد الأحکام فی مصالح الأنام. قاهره: مکتبه الکلیات الأزهریه.
ابن­‌قیم جوزیه، محمد بن ابی­‌بکر (1411ق). إعلام الموقعین عن ربّ العالمین. بیروت: دارالکتب العلمیه.
همو (1423ق). اعلام الموقعین عن رب العالمین. ریاض: دار ابن‌الجوزی.
ابن­‌ماجه قزوینی، محمد بن یزید (بی­‌تا). سنن ابن­‌ماجه. بی‌جا: دارإحیاء الکتب العربیه.
ابن­‌منظور، محمد بن مکرم (1414ق). لسان العرب. بیروت: دارالفکر؛ دارصادر.
ابن­‌نجار، أبوالبقاء (1418ق). شرح الکوکب المنیر. بی­‌جا: مکتبه العبیکان.
اسلامی، رضا (1398ش). درآمدی بر فقه اسلامی. قم: مرکز مدیریت حوزه علمیه قم.
اشقر، عمر سلیمان (1396ش). فقه اسلامی و سیر تاریخی آن (ترجمه ابوبکر احمدی). سنندج: پیروان.
البانی، محمد ناصرالدین (بی­‌تا). تمام المنه فی التعلیق علی فقه السنه. بی­‌جا: دارالرایه.
امیدی، جلیل (1390ش). فقه اسلامی از اجتهاد آزاد تا اجتهاد فی المذهب. پژوهش‌نامه فقه و حقوق اسلامی، 4(8)، 9-32.
همو (1400ش). رواداری و بازتاب آن در فرهنگ شافعیه. مطالعات فقه و اصول، 4(2)، 88-114. dor: 20.1001.1.44072676.1400.4.2.4.3
بخاری، محمد بن اسماعیل (1422ق). صحیح البخاری. دمشق: دار طوق النجاه.
بوطی، محمد سعید رمضان (1426ق). اللامذهبیّه أخطر بدعه تهدّد الشریعه الإسلامیه. دمشق: دارالفارابی.
ترمذی، محمد بن عیسی (1395ق). سنن الترمذی. قاهره: مکتبه مصطفی البابی الحلبی.
تفتازانی، مسعود بن عمر (بی­‌تا). شرح التلویح علی التوضیح. قاهره: مکتبه الصبیح.
حوی، سعید (1412ق). الأساس فی السنه و فقهها. بی­‌جا: دارالسلام.
خجندی، محمد سلطان (1420ق). هدیه السلطان إلی مسلمی بلاد الیابان (هل المسلم ملزم باتّباع مذهب معین من المذاهب الأربعه). بی­‌جا: مرکز الدراسات المنهجیه السلفیه.
دبوسی، عبدالله بن عمر (بی­‌تا). تأسیس النظر. بیروت: دار ابن­‌زیدون.
دهلوی، احمد بن عبدالرحیم (1404ق). الإنصاف فی بیان أسباب الإختلاف. بیروت: دارالنفائس.
رملی، محمد بن ابی­‌العباس (1404ق). نهایه المحتاج إلی شرح المنهاج. بیروت: دارالفکر.
زرقانی، محمد عبدالعظیم (بی­‌تا). مناهل العرفان فی علوم القرآن. قاهره: مطبعه مصطفی البابی الحلبی.
زرکشی، محمد بن عبدالله (1414ق). البحر المحیط فی أصول الفقه. بیروت: دارالکتبی.
سابق، سید (1397ق). فقه السنه. بیروت: دارالکتاب العربی.
سانو، قطب مصطفی (1427ق). لا انکار فی مسائل الإجتهاد. بیروت: دار ابن­‌حزم.
سید سالم، کمال بن سید (2003م). صحیح فقه السنه و أدلته و توضیح مذاهب الأئمه. قاهره: المکتبه التوفیقیه.
شاطبی، ابراهیم بن موسی (1417ق). الموافقات. بی­‌جا: دار ابن­‌عفان.
شوکانی، محمد بن علی (1396ق). القول المفید فی أدله الإجتهاد و التقلید. کویت: دارالقلم.
همو (1419ق). إرشاد الفحول إلی تحقیق الحق من علم الأصول. دمشق: دارالکتاب العربی.
صوالح، ملیکه (بی­‌تا). الإنسلاخ من المذاهب الفقهیه حقیقته ـ أسبابه ـ و آثاره فی الفقه الإسلامی. الجزایر: بی­‌نا.
طبرانی، سلیمان بن احمد (بی­‌تا). المعجم الکبیر. قاهره: مکتبه ابن­‌تیمیه.
عباسی، محمد عید (1412ق). بدعه التعصب المذهبی. بی­‌جا: بی­‌نا.
عبدالوهابوف، محمد حبیب (1433ق). حکم التقلید للمذاهب الفقهیه الأربعه. اندونزی: وزاره الشؤون الدینیه.
عثمانی، محمدتقی (1388ش). شناخت تقلید و اجتهاد در پرتو قرآن و سنت (ترجمه یارمحمد امراء). تربت جام: شیخ الإسلام احمد جام.
عواء، محمد سلیم (1419ق). الفقه الإسلامی فی طریق التجدید. بیروت: المکتب الإسلامی.
غاوجی، وهبی سلیمان (1426ق). کلمه علمیه هادیه حول جمله إذا صحّ الحدیث فهو مذهبی. دمشق: دار إقرأ.
غزالی، محمد بن محمد (بی­‌تا). إحیاء علوم الدین. بیروت: دارالمعرفه.
فلانی، صالح بن محمد (بی­‌تا). إیقاظ همم أولی الأبصار للاقتداء بسید المهاجرین و الأنصار. بیروت: دارالمعرفه.
قرافی، احمد بن ادریس (1393ق). شرح تنقیح الفصول. بی­‌جا: شرکه الطباعه الفنیه المتحده.
قرضاوی، یوسف (1389ش). دیدگاههای فقهی معاصر (ترجمه احمد نعمتی). تهران: احسان.
کیرانوی، حبیب احمد (1414ق). فوائد فی علوم الفقه. پاکستان: إداره القرآن و العلوم الإسلامیه.
گرجی، ابوالقاسم (1421ق). تاریخ فقه و فقها. تهران: سمت.
لاجفوری، عبدالرحیم (1424ق). التقلید الشرعی فی الأمور الفقهیه و أهمیته فی الإسلام. دبی: مکتبه الحرمین.
محلی، جلال­‌الدین (1429ق). البدر الطالع فی حل جمع الجوامع. دمشق: مؤسسه الرساله.
محمد، حامد (1398ق). لزوم إتباع مذاهب الأئمه حسماً للفوضی الدینیه. بی­‌جا: دارالأنصار.
مسلم بن حجاج (بی­‌تا). صحیح مسلم. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
نسائی، احمد بن شعیب (1406ق). سنن النسائی. حلب: مکتب المطبوعات الإسلامیه.
نفراوی، احمد بن غانم (1415ق). الفواکه الدوانی علی رساله ابن‌أبی­‌زید القیروانی. بیروت: دارالفکر.
نووی، یحیی بن شرف (بی­‌تا). المجموع شرح المهذب. بیروت: دارالفکر.
یافعی، عبدالفتاح بن صالح (بی­‌تا). التمذهب (رساله لدرجه الماجستیر). سودان: کلیه أصول­‌الدین.