1
استاد حوزه علمیه قم و عضو هیئت علمی جامعة المصطفی(ص)
2
دکترای مذاهب اسلامی گرایش تقریب مذاهب دانشگاه ادیان و مذاهب اسلامی
3
دانشآموخته سطح 4 فقه و اصول جامعة الزهرا
10.22034/fm.2026.570827.2264
چکیده
استحسان یکی از منابع تشریع نزد برخی از مذاهب اسلامی است، اکثریت حنفیه از جدیترین موافقان آن و اکثریت شافعیه از جدیترین مخالفان آن است. از مالکیه و حنبلیه نیز کلماتی در حمایت از آن نقل شده است. مذهب امامیه آن را معتبر ندانسته و با حجیت آن به مخالفت پرداخته است. مشهورترین معنای استحسان دو تعریف است: یکی عدول از قیاس به سبب وجود دلیل قویتر و دیگری تخصیص قیاس به سبب وجود مخصص. مراد از دلیل قویتر، یکی از انواع ششگانه است: 1. دلیل نص (نص از کتاب و سنت) 2. دلیل اجماع 3. دلیل ضرورت 4. دلیل عرف 5. دلیل قیاس خفی 6. دلیل مصلحت. مخالفت مذهب امامیه با استحسان این انگاره را به وجود آورده است که امامیه در مقابل مجموع اهل سنت قرار گرفته و تباین کلی نسبت به آنان پیدا کرده و همه انواع عدول و تخصیص را ردّ کرده است.
هدف از این پژوهش بررسی انگاره مخالفت امامیه با مجموع اهل سنت در معنای استحسان و ادعای وجود تباین کلی میان شیعه و سنی در این خصوص است. در این پژوهش سعی شده است تا با بیان معنای مشهور استحسان نزد حنفیه و تشریح سازوکارهای عدول از یک دلیل به سبب وجود دلیل قویتر و نیز تخصیص عمومات و تقیید مطلقات در دانش اصول فقه امامیه، موافقت اجمالی امامیه با دو معنای مشهور استحسان اثبات و انحصار اختلاف بین دو مذهب در تفاوت عناوین و شروط و قلمرو و مصادیق و نه در جوهر و ذات نتیجهگیری شود.
از نتائج دیگر این پژوهش، برجستهسازی مشترکات فقه و اصول امامیه و اهل سنت و انعکاس نقاط مورد قبول طرفین و نمایاندن وجوه مورد اعتماد دو گروه و پذیرش فروع فراوان فقهی و احکام متعدد مبتنی بر استحسان به تعبیر اهل سنت و غیر استحسان به تعبیر امامیه است.