فقه مقارن

فقه مقارن

نظرات مقاصدی اصولیان اهل‌سنت در تعلیل احکام شرعی از تحریر تا تأصیل همراه با ذکر نمونه‌هایی تطبیقی از فقه امامیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری فقه شافعی، دانشکده حقوق، الهیات و علوم سیاسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
2 استادیار، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده حقوق، الهیات و علوم سیاسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
3 دانشیار، گروه فقه شافعی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
چکیده
مقاصد شریعت در اصطلاح، به اهداف، انگیزه‌ها و علل تشریع احکام از سوی شارع اطلاق می‌شود. این مقاصد در پنج محور اصلی شامل حفظ دین، نفس، عقل، نسل و مال خلاصه می‌گردند. برخی از احکام شرعی دارای علت منصوص یا مستنبط‌اند که در اصطلاح، «احکام تعلیلی» نامیده می‌شوند؛ مانند حکم به محرومیت قاتل از ارث مقتول در حدیث «القاتل لا یرث» که علت آن منصوص است، و نیز حکم به حرمت گفتن «اُف» به والدین در آیه‌ «وَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ» که علت آن مستنبط است. در مذاهب اهل‌سنت، بررسی علل احکام تعلیلی عمدتاً در چارچوب علم اصول فقه و در باب قیاس صورت گرفته و بر پایه‌ الفاظ و اوصاف استوار بوده است. با گذر زمان، اصولیانی ظهور یافتند که در کنار آموزه‌های سنتی اصول فقه، به نقش مقاصد شریعت در تعلیل احکام توجه نشان دادند. این رویکرد تدریجاً گسترش یافته و با تأسیس علم مقاصد و شکل‌گیری نظام‌مند آن، به اوج خود رسید؛ به‌گونه‌ای که امروزه مقاصد شریعت به‌عنوان اصولی معتبر در فرآیند استنباط علل احکام شرعی تلقی می‌شوند. مقاله‌ حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی، سیر تطور و تبیین نظرات مقاصدی را از مرحله‌ «تحریر» در متون اصولی تا مرحله‌ «تأصیل» در علم مقاصد بررسی می‌کند. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که توجه به اصول و مبانی مقاصدی در تعلیل احکام شرعی، به‌ویژه نزد متأخران اصولی اهل‌سنت و اندیشمندان علم مقاصد، ضرورتی انکارناپذیر بوده و این نظرات، مکمل و متمم مباحث اصولی در این حوزه به‌شمار می‌آیند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

نظرات مقاصدی اصولیان اهل‌سنت در تعلیل احکام شرعی از تحریر تا تأصیل همراه با ذکر نمونه‌هایی تطبیقی از فقه امامیه

نویسندگان English

Mohammad Momeni 1
Naser Marivani 2
Mohammad Adel Ziaey 3
1 PhD student at Shafi'i Jurisprudence, Faculty of Law, Theology and Political Science, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran
2 Assistant Professor, Department of Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, Faculty of Law, Theology and Political Science, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran
3 Associate Professor, Department of Shafi'i Jurisprudence, Faculty of Theology and Islamic Studies, Tehran University , Tehran, Iran
قرآن کریم.
ابن­‌تیمیه، احمد بن عبدالحلیم (1416ق). مجموع فتاوى شیخ الإسلام احمد بن تیمیة. مدینه: مجمع الملک فهد لطباعة المصحف الشریف.
ابن­‌عاشور، محمدطاهر بن محمد (1425ق). مقاصد الشریعة الإسلامیة. قطر: وزارة الأوقاف والشؤون الإسلامیة.
آمدی، علی بن ابی‌علی (بی­‌تا). الإحکام فی أصول الأحکام. بیروت: المکتب الإسلامی.
بیهقی، احمد بن حسین (1424ق). السنن الکبری. بیروت: دارالکتب العلمیة.
جوینی، عبدالملک بن عبدالله (1418ق). البرهان فی أصول الفقه. بیروت: دارالکتب العلمیة.
همو (بیتا). التلخیص فی أصول الفقه. بیروت: دارالبشائر الإسلامیة.
حکیم، سید محسن (1391ق). مستمسک العروة الوثقی. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
حلی، حسن بن یوسف (بی­‌تا). تحریر الأحکام الشرعیة علی مذهب الإمامیة. قم: مؤسسه آل البیت.
خادمی، نورالدین بن مختار (1421ق). علم المقاصد الشرعیة. ریاض: مکتبة العبیکان.
خمینی، سید روح­‌الله (1389ش). صحیفه نور. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
همو (1410ق). کتاب البیع. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
خویی، سید ابوالقاسم (1377ق). مصباح الفقاهة. قم: کتابفروشی داوری.
ریسونی، احمد (1412ق). نظریة المقاصد عند الإمام الشاطبی. ریاض: الدار العالمیة للکتاب الإسلامی.
زحیلی، وهبه (1406ق). أصول الفقه الإسلامی. دمشق: دارالفکر.
سبکی، عبدالوهاب بن علی (1424ق). جمع الجوامع فی أصول الفقه. بیروت: دارالکتب العلمیة.
شاطبی، ابراهیم بن موسی (1417ق). الموافقات. مدینه: دار ابن­‌عفان.
شافعی، محمد بن ادریس (1403ق). الأم. بیروت: دارالفکر.
شبیری زنجانی، موسی (بیتا). کتاب الخمس (تقریرات درس حضرت آیت­‌الله شبیری زنجانی). سال سوم، جلسه 8.
شهید ثانی، زین‌­الدین بن علی (1398ق). الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة. نجف: جامعة النجف الدینیة.
طوسی، محمد بن حسن (1387ق). المبسوط فی فقه الإمامیة. تهران: المکتبة المرتضویة.
عالم، یوسف حامد (1415ق). المقاصد العامة للشریعة الإسلامیة. ویرجینیا: المعهد العالمی للفکر الإسلامی.
غزالی، محمد بن محمد (1413ق). المستصفی من علم الأصول. بیروت: دارالکتب العلمیة.
فاسی، علال (1979م). مقاصد الشریعة الإسلامیة و مکارمها. رباط: مطبعة الرسالة.
فخررازی، محمد بن عمر (1418ق). المحصول فی علم أصول الفقه. بیروت: مؤسسة الرسالة.
قرضاوی، یوسف (1411ق). مدخل لدراسة الشریعة الإسلامیة. قاهره: مکتبة الوهبة.
مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی (1404ق). مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
منتظری، حسینعلی (1379ش). مبانی فقهی حکومت اسلامی. تهران: سرایی.
میرزای قمی، ابوالقاسم بن محمدحسن (بی­‌تا). قوانین ‌الأصول. بی‌جا: چاپ سنگی.
نجفی، محمدحسن (1362ش). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
همدانی، رضا بن محمدهادی (بی­‌تا). مصباح الفقیه. تهران: مکتبة الصدر.
یوبی، محمدسعد بن احمد (1418ق). مقاصد الشریعة الإسلامیة و علاقتها بالأدلة الشرعیة. ریاض: دارالهجرة.