فقه مقارن

فقه مقارن

بررسی تطبیقی حکم اقدام عملی در امر به معروف و نهی از منکر در فقه مذاهب اسلامی و قانون حمایت از آمران به معروف و ناهیان از منکر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار، گروه حقوق و فقه مقارن، دانشکده مذاهب اسلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
2 دانشجوی دکتری فقه مقارن و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده مذاهب اسلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
3 استادیار، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد شیروان، دانشگاه آزاد اسلامی، شیروان، ایران
چکیده
امر به معروف و نهی از منکر، از منظرهای گوناگونی قابل تبیین است. پرچالش‌ترین مسئله حاضر آن است که اگر در این فریضه نیاز به ضرب و اقدام عملی باشد، حکم آن در مذاهب اسلامی چگونه خواهد بود؟ در این مقاله، با روش توصیفی ـ تحلیلی و رجوع به منابع کتابخانه‌ای فقهی و تاریخی، به ارزیابی و پاسخ به آن از زاویه‌های مختلف پرداخته می‌شود. در فقه امامیه در مورد ضرب، سه قول «جواز مطلق، عدم جواز مطلق و جواز به شرط اذن حاکم» مطرح است که نویسندگان قول سوم را پذیرفته‌اند. حکم فقهی جرح و قتل را باید از دو بُعد عصر حضور و غیبت بررسی کرد. در بعد اول، مسئله دارای سه قول «عدم اذن امام، تفصیل و نیاز به اذن امام» است و بیشتر فقهای امامیه قول سوم را برگزیده‌اند. در بعد دوم، فقها اقامه حدود را مجزی می‌دانند. اما علمای زیدیه دو دیدگاه‌ قول تفصیل و عدم شرطیت اذن امام را ذکر کرده‌اند. از منظر ایشان، در مجری اقامه حدود، اقوال توسط اشخاص، با امام و محتسب قابل طرح است که می‌توان نتیجه گرفت در زمان حضور امام اجازه جرح و قتل برعهده و اجازه امام است و در دوره غیبت با اجازه حاکم و محتسب انجام می‌گیرد. هم‌چنین فقهای اهل‌سنت اغلب وجوب امر به معروف را می‌پذیرند، اما اقدام عملی (ضرب، جرح و قتل) را منحصر به سلطان یا نماینده او می‌دانند و برای افراد عادی جایز نمی‌شمارند، مگر در دفاع آنی. در این مقاله علاوه بر بررسی تطبیقی حکم اقدام عملی در امر به معروف و نهی از منکر در فقه امامیه و سایر مذاهب اسلامی، نگاهی تطبیقی نیز به قانون حمایت از آمران به معروف و ناهیان از منکر مصوب 1394 صورت گرفته است.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.
ابن­‌ادریس حلی، محمد بن منصور (1410ق). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
ابن­‌بابویه، محمد بن علی (1413ق). من لایحضره الفقیه. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
ابن­‌بدرالدین، حسین (1422ق). ینابیع النصیحة فی العقائد الصحیحة. صنعاء: مکتبة بدر.
ابن­‌براج، عبدالعزیز بن نحریر (1406ق). المهذب. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
ابن‌تیمیه، احمد بن عبدالحلیم (1415ق). مجموع فتاوى شیخ الإسلام احمد بن تیمیة. مدینه: مجمع الملک فهد لطباعة المصحف الشریف.
ابن‌­عبدالبر، یوسف بن عبدالله (1387ق). التمهید. مغرب: وزارة عموم الأوقاف و الشؤون الإسلامیة.
ابن­‌فهد حلی، احمد بن محمد (1409ق). الرسائل العشر. قم: کتابخانه آیة­الله مرعشى نجفى.
ابن­‌قدامه، احمد بن محمد (1416ق). المغنی. بیروت: دارالکتب العلمیة.
همو (بی­‌تا). المغنی. بیروت: دارالفکر.
ابن‌­مرتضی، احمد بن یحیی (بی­‌تا). البحر الزخار الجامع لمذاهب علماء الأمصار. صنعاء: مکتبة الیمن.
ابن‌مفلح، ابراهیم بن محمد (1406ق). الآداب الشرعیة. بیروت: دارالکتب العلمیة.
آخوندی، مصطفی (1386ش). جهاد در آینه روایات. قم: زمزم هدایت.
امامی، مسعود، و شوپای جویباری، رمضانعلی (1395ش). دانشنامه اسلام و حقوق بین‌­الملل بشردوستانه. تهران: میزان.
برقى، احمد بن محمد (1371ق). المحاسن. قم: دارالکتب الإسلامیه.
جعفری، مجتبی، و قدرتی، روح‌­الله (1402ش). ابهامات قانون حمایت از آمران به معروف و ناهیان از منکر مصوب 1394. اندیشه‌­های حقوق عمومی، 12(2)، 155-170.
حر عاملی، محمد بن حسن (1409ق). تفصیل وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة. قم: مؤسسه آل البیت.
همو‏ (1412ق). هدایة الأمة الى احکام الأئمة. مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة.
حلی، حسن بن یوسف (1411ق). تبصرة المتعلمین فی أحکام الدین. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى.
همو (1414ق). تذکرة الفقهاء. قم: مؤسسه آل البیت.
همو (1413ق). مختلف الشیعة فی احکام الشریعة. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
همو (1412ق). منتهى المطلب فی تحقیق المذهب. مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة.
خمینی، سید روح­‌الله (بی­‌تا). تحریر الوسیله. قم: دارالعلم.
همو (1375ش). مجموعه آثار. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
خوانساری، سید احمد (1405ق). جامع المدارک فی شرح المختصر النافع. تهران: مکتبة الصدوق.
خویى، سید ابوالقاسم (1422ق). مبانی تکملة المنهاج. قم: مؤسسه احیاء آثار امام خویی.
همو (بی‌تا). معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرجال. بی‌جا: بی­‌نا.
رصاص، احمد بن حسن (1422ق). الخلاصة النافعة. قاهره: دارالآفاق العربیة.
زید بن علی (1422ق). المجموع الحدیثی و الفقهی. صنعاء: مؤسسة الإمام زید بن علی الثقافیة.
سبزواری، سید عبدالأعلی (1413ق). مهذب الأحکام. قم: مؤسسه المنار.
سرخسی، محمد بن احمد (1414ق). المبسوط. بیروت: دارالمعرفة.
سیفى مازندرانى، على­‌اکبر (1415ق). دلیل تحریر الوسیلة ـ الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
شبیرى زنجانى، سید موسى (1419ق). کتاب نکاح. قم: مؤسسه پژوهشى راى‌پرداز.
شرفی، احمد بن محمد (1415ق). عدة الأکیاس فی شرح معانی الأساس. صنعاء: دارالحکمة الیمانیة.
شهید اول، محمد بن مکی (1414ق). غایة المراد فی شرح نکت الإرشاد. قم‏: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
شهید ثانی، زین‌­الدین بن علی (1413ق). مسالک الأفهام الی تنقیح شرائع الإسلام. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
شوکانی، محمد بن علی (1421ق). السیل الجرّار المتدفق علی حدائق الازهار. دمشق: دار ابن­‌کثیر.
همو (1414ق). فتح القدیر. دمشق: دار ابن­‌کثیر.
صبحی، احمد محمود (1410ق). الإمام المجتهد یحیی بن حمزة و آراؤه الکلامیة. بی‌جا: منشورات العصر الحدیث.
طباطبایى، سید محمدحسین (1374ش). المیزان فی تفسیر القرآن (‏ترجمه سید محمدباقر موسوى همدانى). قم: دفتر انتشارات اسلامى.
طبرسی، فضل بن حسن (1363ش). مجمع البیان فی تفسیر القرآن (ترجمه جمعی از مترجمان). تهران: فراهانى.
طوسی، محمد بن حسن (1375ق). الاقتصاد الهادی إلى طریق الرشاد. تهران: کتابخانه جامع چهل‌ستون.
همو (بی­‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
همو (1407ق). الخلاف. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
همو (1414ق). الرسائل العشر. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
همو (1400ق). النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوی. بیروت: دارالکتاب العربی.
عمید زنجانی، عباسعلی (1385ش). فقه سیاسی. تهران: امیرکبیر.
فاضل آبی، حسن بن ابی‌طالب (1417ق). کشف الرموز فی شرح المختصر النافع. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
فاضل مقداد (سیورى حلى)، مقداد بن عبدالله (1404ق). التنقیح الرائع لمختصر الشرائع. قم: کتابخانه آیة­الله مرعشى نجفی.
فرمانیان، مهدی (1387ش). آشنایی با فرق تشیع. قم: مرکز مدیریت حوزه علمیه قم.
قاسمى، محمد جمال­‌الدین (1418ق). محاسن التأویل. بیروت: دارالکتب العلمیة.
قرطبی، محمد بن احمد (1994م). الجامع لأحکام القرآن. قاهره: دارالحدیث.
کاسانی، ابوبکر بن مسعود (1406ق). بدائع الصنائع فی ترتیب الشرائع. بیروت: دارالکتب العلمیة.
کلینی، محمد بن یعقوب (1429ق). الکافی. قم: دارالحدیث.
مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی (1404ق). مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
محقق حلی، جعفر بن حسن (1408ق). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
همو (1418ق). المختصر النافع فی فقه الإمامیة. قم: مؤسسة المطبوعات الدینیة.
همو (1412ق). نکت النهایة. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
محقق کرکی، علی بن حسین (1414ق). جامع المقاصد فی شرح القواعد. قم: مؤسسه آل البیت.
مسلم بن حجاج نیشابوری (1415ق). صحیح مسلم. بیروت: دارالکتب العلمیة.
مفید، محمد بن محمد (1413ق). المقنعة. قم: کنگره جهانی هزاره شیخ مفید.
منسوب به امام عسکری، حسن بن على (1409ق). التفسیر المنسوب إلى الإمام ابی محمد الحسن بن علی العسکری. قم: مدرسة الإمام المهدی.
نجفی، محمدحسن (1404ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
نراقی، احمد بن محمدمهدی (1415ق). مستند الشیعة فی احکام الشریعة. قم: مؤسسه آل البیت.
نووی، یحیی بن شرف (1412ق). روضة الطالبین و عمدة المفتین. بیروت: المکتب الإسلامی.