فقه مقارن

فقه مقارن

دلایل فقهی و عقلی امکان جعل ولایت برای مادر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار، گروه حقوق و فقه مقارن، دانشکده مذاهب اسلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
2 استادیار، گروه معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران
چکیده
یکی از مسائل مورد توجه در شریعت اسلامی، مسئله ولایت و سرپرستی کودک بوده و شارع حکیم برای تأمین مصالح مالی و غیر مالی کودکان، ولایت و سرپرستی آنها را بر عهده ولی گذاشته است. در کشور ما مطابق با فقه امامیه و ماده 1180 و 1181 قانون مدنی، ولایت بر کودک به‌طور مشترک بر عهده پدر و جد ‌پدری است و مادر ولایتی بر فرزند ندارد. هرچند ولایت مادر از نظر فقهای امامیه منتفی است؛ اما عده‌ای با این نظریه مخالف هستند و این مخالفت چالشهایی را به وجود آورده است. سؤال اصلی این جستار این است که آیا امکان جعل ولایت برای مادر وجود دارد؟ در این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی ابتدا دلایل فقهی و عقلی قائلین به ولایت پدر و جد پدری بررسی و نقد شده، سپس دلایل فقهی و عقلی که بر اساس آن می‌توان برای مادر قائل به ولایت شد، بیان شده است. یافته‌های پژوهش نشان داد از روایاتی که قائلین به ولایت پدر و جد پدری برای اثبات دیدگاه خود به آن استناد کرده‌اند، انحصار ولایت برای پدر و جد پدری فهمیده نمی‌شود، تا بر اساس آن، مادر از ولایت منع شود. هم‌چنین روایاتی وجود دارد که می‌توان با استناد به آنها امکان جعل ولایت برای مادر را مطرح نمود. در پایان پیشنهاد داده شده با توجه به مصلحت کودک که هدف اصلی تشریع در حوزه ولایت قهری است و توانمندی زنان برای گرفتن سمت ولایت، انتخاب ولی بر اساس صلاحیت و توانایی در تأمین مصالح کودک صورت پذیرد و بین پدر و مادر و جد پدری، هر کدام توانمندی بیشتری در تأمین مصالح کودک دارد، به عنوان ولی انتخاب شود.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.
ابن­‌بابویه، محمد بن علی (1413ق). من لایحضره الفقیه. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
ابن­‌حمزه طوسی، محمد بن علی (1408ق). الوسیلة الی نیل الفضیلة. قم: کتابخانه آیةالله مرعشی نجفی.
انصاری، مرتضی بن محمدامین (1415ق). کتاب المکاسب. قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری.
آل کاشف الغطاء، محمدحسین (1361ش). تحریر المجلة. تهران: مکتبة النجاح؛ قم: مکتبة الفیروزآبادی.
بحرانی، سید هاشم بن سلیمان‏ (1373ش). البرهان فی تفسیر القرآن‏. قم: بنیاد بعثت.
بحرانی، یوسف بن احمد (1405ق). الحدائق الناضرة فی احکام العترة الطاهرة. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
جوادی آملی، عبدالله (1378ش). زن در آینه جلال و جمال. قم: اسراء.
حر عاملی، محمد بن حسن (1422ق). وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
حسینی عاملی، سید محمدجواد (1419ق). مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامة. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
حمد، عبدالقادر (1414ق). تهذیب التفسیر و تجرید التأویل. ریاض: مکتبة المعارف.
خمینی، سید روح­‌الله (1379ش). تحریر الوسیله. قم: دارالکتب الإسلامیه.
همو (1378ش). صحیفه امام. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
رشید رضا، محمد (1414ق). تفسیر المنار. بیروت: دارالمعرفة.
شمس­‌الدین، محمدمهدی (1391ش). حدود مشارکت سیاسی زنان از دیدگاه اسلام (ترجمه محسن عابدی). قم: بنیاد بعثت.
شریف رضی، محمد بن حسین (1379ش). نهج البلاغه (ترجمه محمد دشتی). قم: مشهور.
شهید ثانی، زین‌­الدین بن علی (1413ق). مسالک الأفهام الی تنقیح شرائع الإسلام. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
طباطبایی، سید علی بن محمدعلی (1418ق). ریاض المسائل فی تحقیق الأحکام بالدلائل. قم: مؤسسه آل البیت.
طبری امامی، محمد بن جریر (1415ق). المسترشد فی امامة امیرالمؤمنین. تهران: بنیاد فرهنگ اسلامی کوشانپور.
طریحی، فخرالدین بن محمد (1414ق). مجمع البحرین. قم: بنیاد بعثت.
طوسی، محمد بن حسن (1365ش). تهذیب الأحکام. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
عروسی حویزی، عبدعلی بن جمعه (1412ق). تفسیر نورالثقلین. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
فاضل مقداد (سیورى حلى)، مقداد بن عبدالله (1403ق). نضد القواعد الفقهیة على مذهب الإمامیة. قم: کتابخانه آیة­الله مرعشى نجفی.
فاضل هندی، محمد بن حسن (1405ق). کشف اللثام و الإبهام عن قواعد الأحکام. قم: کتابخانه آیة­الله مرعشى نجفی.
فخررازی، محمد بن عمر (1420ق). مفاتیح الغیب. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
قمی، علی بن ابراهیم (1404ق). تفسیر القمی. قم: مؤسسه دارالکتاب.
کلینی، محمد بن یعقوب (1363ش). الکافی. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی (1403ق). بحار الأنوار. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
محقق حلی، جعفر بن حسن (1409ق). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام. تهران: استقلال.
مکارم شیرازی، ناصر (1375ش). پیام امام امیرالمؤمنین. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
منتظری، حسینعلی (1387ش). مجازاتهای حقوق اسلامی و حقوق بشر. قم: ارغوان دانش.
مهریزی، مهدی (1393ش). قرآن و مسئله زن. تهران: نشر علم.
نائینی، محمدحسین (1413ق). المکاسب و البیع. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
نجفی، محمدحسن (1412ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: مؤسسة المرتضی العالمیة.
ولائی، عیسی (1387ش). فرهنگ تشریحی اصطلاحات اصول. تهران: نشر نی.