فقه مقارن

فقه مقارن

بازپس‌گیری هدایای نامزدی در فقه اسلامی و قوانین مدنی ایران و افغانستان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری فقه مقارن، واحد گرگان، جامعة المصطفی العالمیة، گرگان، ایران
2 دانشیار، گروه معارف اسلامی، دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی بابل، بابل، ایران
3 استادیار، گروه حقوق، واحد قم، جامعة المصطفی العالمیة، قم، ایران
چکیده
نامزدی به عنوان وعده‌ای برای ازدواج، از نظر فقها به عنوان عقد الزام‌آور تلقی نمی‌شود و بنابراین، هر یک از طرفین می‌توانند به راحتی از آن انصراف دهند. پرسش اصلی تحقیق این است که با توجه به عدم الزام‌آور بودن نامزدی، وضعیت حقوقی هدایای مبادله‌شده در صورت فسخ آن چگونه است و معیار جواز یا عدم جواز استرداد این هدایا چیست؟ این پژوهش، به چگونگی بازگرداندن هدایای مبادله‌شده در صورت فسخ نامزدی با روش توصیفی ـ تحلیلی و بررسی دیدگاههای مختلف مذاهب اسلامی (حنفی، مالکی، حنبلی، شافعی و امامیه) و هم‌چنین مقررات حقوقی دو کشور ایران و افغانستان پرداخته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که رویکردهای فقهی در این زمینه متفاوت است. در فقه حنفی، هدایای نامزدی به عنوان «هبه» محسوب شده و بازپس‌گیری آنها در صورتی که عین هدیه باقی مانده باشد، جایز است، مگر در مواردی خاص مانند فوت یا دریافت عوض. در فقه مالکی و حنبلی، بازگشت هدایا بستگی به طرف فسخ‌کننده دارد؛ اگر خواستگار انصراف دهد، حق استرداد ندارد، اما اگر نامزد (زن) فسخ کند، استرداد هدایا واجب است. در فقه شافعی، به دلیل اصول اخلاقی نیکوکاری، بازپس‌گیری هدایا غیرمجاز است. در فقه امامیه، هدایای نامزدی با شرط ضمنی به امید وقوع ازدواج اعطا می‌شود؛ لذا در صورت فسخ نامزدی باید مسترد گردد. در قوانین مدنی ایران و افغانستان نیز تفاوتهایی در نحوه بازپس‌گیری هدایای نامزدی مشاهده می‌شود. در قانون افغانستان (ماده ۶۵) با تبعیت از فقه مالکی و حنابله حق استرداد هدایا به انصراف‌گیرنده بستگی دارد و اگر هدیه‌دهنده انصراف دهد، حق بازپس‌گیری ندارد. در قانون ایران (ماده ۱۰۳۷) هدایای مصرفی پس از استفاده غیرقابل بازگشت هستند، اما هدایای غیرمصرفی مانند طلا باید عیناً مسترد شوند و هدیه دهنده حق رجوع دارد.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.
ابن­‌رشد، محمد بن احمد (1989م). بدایة المجتهد و نهایة المقتصد. بیروت: دارالفکر.
ابن­‌عربی، محمد بن عبدالله (2009م). أحکام القرآن. بیروت: دارالکتب العلمیة.
ابن­‌فارس، احمد بن فارس (1399ق). معجم مقاییس اللغة. بیروت: دارالفکر.
ابن­‌قدامه، عبدالله بن احمد (1388ق). المغنی. قاهره: مکتبة القاهرة.
ابن­‌مازه، محمود بن احمد (1424ق). المحیط البرهانی فی الفقه النعمانی. بیروت: دارالکتب العلمیة.
ابن­‌نجیم مصری، زین­‌الدین بن ابراهیم (بی‌تا). البحر الرائق شرح کنز الدقائق. بیروت: دارالکتاب ‌الإسلامی.
ابوداود سجستانی، سلیمان بن اشعث (1421ق). سنن ابی­‌داود. بیروت: دارالفکر.
امامی، سید حسن (1390ش). حقوق مدنی. تهران: کتابفروشی اسلامیه.
انصاری، مسعود، و طاهری، محمدعلی (1388ش). دانشنامه حقوق خصوصی. تهران: جنگل.
بخاری، محمد بن اسماعیل (1422ق). صحیح البخاری. بیروت: دارالفکر.
بعلی، محمد بن ابی­‌الفتح (1423ق). المطلع على الفاظ المقنع. جده: مکتبة السوادی.
بهجت، محمدتقی (1370ش). استفتائات. قم: دفتر آیت‌الله بهجت.
بیهقی، احمد بن حسین (1422ق). السنن الکبری. بیروت: دارالفکر.
تبریزی، جواد (1385ش). استفتائات جدید. قم: سرور.
جزیرى، عبدالرحمن، غروى، سید محمد، و مازح، یاسر (1419ق). الفقه على المذاهب الأربعة و مذهب أهل البیت. بیروت: دارالثقلین.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1388ش). ترمینولوژی حقوق. تهران: گنج دانش.
حمیتی واقف، احمدعلی (1386ش). حقوق مدنی (۵) خانواده. تهران: دانش نگار.
خرشی، محمد بن عبدالله (بی‌تا). شرح مختصر خلیل. بیروت: دارالفکر.
خرقی، عمر بن حسین (1431ق). متن الخرقی. بیروت: دارالفکر.
خمینی، سید روح­‌الله (1387ش). تحریر الوسیله. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
دارقطنی، علی بن عمر (1424ق). سنن الدارقطنی. بیروت: مؤسسة الرسالة.
دسوقی، محمد بن احمد (بی­‌تا). حاشیة الدسوقی علی الشرح الکبیر. بیروت: دار‌الفکر.
دیانی، عبدالرسول (1387ش). حقوق خانواده: ازدواج و انحلال آن. تهران: میزان.
رصاع، محمد بن قاسم (1350ق). الهدایة الکافیة الشافیة لبیان حقائق الإمام ابن‌عرفة الوافیة. بیروت: المکتبة العلمیة.
رومی بابرتی، محمد بن محمد (بی­‌تا). العنایة شرح الهدایة. بیروت: دارالفکر.
زحیلی، وهبه (بی‌تا). الفقه الإسلامی و أدلته. دمشق: دارالفکر.
زراعت، عباس، و غزالی، عبدالأمیر (1388ش). فرهنگ لغات حقوقی. تهران: خط سوم.
زیلعی، عثمان بن علی (1313ق). تبیین الحقائق شرح کنز الدقائق و حاشیة الشلبی. قاهره: المطبعة الکبرى الأمیریة.
سرخسی، محمد بن احمد (1414ق). المبسوط. بیروت: دارالمعرفة.
سیوطی، عبدالرحمن بن ابی­‌بکر (2014م). تنویر الحوالک فی شرح موطأ مالک. بیروت: دارالفکر.
شاطبی، ابراهیم بن موسی (بی­‌تا). الموافقات. قاهره: مکتبة محمدعلی صبیح.
شافعی، محمد بن ادریس (1421ق). الأم. بیروت: دارالفکر.
شهید ثانی، زین‌­الدین بن علی (1413ق). مسالک الأفهام الی تنقیح شرائع الإسلام. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
صاوی، احمد بن محمد (بی‌تا). حاشیة الصاوی على الشرح الصغیر. بیروت: دارالفکر.
صفایی، سید حسین، و امامی، اسدالله (1384ش). حقوق خانواده. تهران: دانشگاه تهران.
طبرانی، سلیمان بن احمد (1415ق). المعجم الأوسط. بیروت: دارالفکر.
طحاوی، احمد بن محمد (1415ق). شرح مشکل الآثار. بیروت: مؤسسة الرسالة.
عبدری غرناطی، محمد بن یوسف (2000م). التاج و الإکلیل لمختصر خلیل. بیروت: دارالفکر.
عسکری، حسن بن عبدالله (1412ق). الفروق فی اللغة. قاهره: دارالعلم.
عینی، محمود بن احمد (2000م). العنایة شرح الهدایة. بیروت: دارالفکر.
غریانی، صادق عبدالرحمن (1970م). مدونة الفقه المالکی و أدلته. بیروت: دارالفکر.
غزالی، محمد بن محمد (1980م). الوسیط فی المذهب. بیروت: دارالفکر.
قرافی، احمد بن ادریس (بی­‌تا). الذخیرة. بیروت: دارالفکر.
کاسانی، ابوبکر بن مسعود (1406ق). بدائع الصنائع فی ترتیب الشرائع. بیروت: دارالکتب العلمیة.
گرجی، ابوالقاسم (1392ش). بررسی حقوق خانواده. تهران: دانشگاه تهران.
مالک بن انس (بی‌تا). المدونة الکبری. بیروت: دارالفکر.
ماوردی، علی بن محمد (2017م). الحاوی الکبیر. بیروت: دارالفکر.
محقق حلی، جعفر بن حسن (1408ق). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
محقق داماد، سید مصطفی (1378ش). بررسی فقهی حقوق خانواده. تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
مرغینانی، علی بن ابی‌بکر (2009م). بدایة المبتدی فی فقه الإمام أبی‌حنیفة. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
معین، محمد (1387ش). فرهنگ فارسی. تهران: فرهنگ نما.
میرزای قمی، ابوالقاسم بن محمدحسن (1413ق). جامع الشتات. تهران: کیهان.
نووی، یحیی بن شرف (بی­‌تا). المجموع شرح المهذب. بیروت: دارالفکر.