فقه مقارن

فقه مقارن

انعطاف پذیری عقد وکالت در فقه امامیه و اهل‌سنت: الگوی ترکیبی برای چالشهای حقوقی معاصر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
مربی، گروه معارف اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه پیام نور، قم، ایران
چکیده
این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی به بررسی تطبیقی ماهیت عقد وکالت در فقه امامیه و اهل‌سنت می‌پردازد. در فقه امامیه، وکالت به عنوان عقدی اذنی تلقی می‌شود که بر پایه اذن موکل استوار است و امکان فسخ سریع و انعطاف‌پذیری بالا در روابط نمایندگی را فراهم می‌کند. در مقابل، فقه اهل‌سنت با تأکید بر رضایی بودن وکالت، بر استحکام تراضی اولیه و ثبات قراردادی پای می‌فشارد. یافته‌ها نشان می‌دهد این تفاوت مبنایی، به‌جای ایجاد تعارض، با شکل‌دهی به مکانیسمهای حقوقی مکمل، ظرفیت بی‌بدیلی برای پاسخگویی به چالشهای معاصر از جمله وکالت دیجیتال، قراردادهای هوشمند، مدیریت بحران و دعاوی زیست محیطی ایجاد می‌کند. نوآوری این تحقیق، ارائه «الگوی ترکیبی» است که با تلفیق امتیازات دو مکتب ـ یعنی سرعت و انعطاف ناشی از اذنی بودن در امامیه و ثبات و پیش‌بینی‌پذیری ناشی از رضایی بودن در اهل‌سنت ـ راهکاری نوین برای نظامهای حقوقی مدرن و دیجیتال پیشنهاد می‌دهد. این الگو می‌تواند مبنای قانون‌گذاری هوشمند در حوزه نمایندگی حقوقی در عصر فناوری قرار گیرد.
کلیدواژه‌ها

ابن­‌شاس، عبدالله بن نجم (1423ق). عقد الجواهر الثمینة فی مذهب عالم المدینة. بیروت: دارالغرب الإسلامی.
ابن­‌قدامه، عبدالله بن احمد (1388ق). المغنی. قاهره: مکتبة القاهرة.
ابن­‌نجیم مصری، زین­‌الدین بن ابراهیم (1418ق). البحر الرائق شرح کنز الدقائق. بیروت: دارالکتب العلمیة.
امامی ‌خوانساری، محمد (بی‌تا). الحاشیة الثانیة ‌علی ‌المکاسب. بی‌جا: بی‌نا.
آملی، محمدتقی (1380ق). مصباح الهدی ‌فی ‌شرح ‌العروة الوثقی. تهران: بی‌نا.
همو (1413ق). المکاسب و البیع. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
انصاری، مرتضی بن محمدامین (بی­‌تا). کتاب المکاسب. قم: مؤسسه دارالکتاب.
بهبهانی، سید علی (1405ق). الفوائد العلیة. اهواز: کتابخانه ‌دارالعلم.
جزائرى مروج، سید محمدجعفر (1416ق). هدی الطالب فی شرح المکاسب. قم: مؤسسه دارالکتاب.
جزیری، عبدالرحمن بن محمد (1413ق). الفقه علی المذاهب الأربعة. بیروت: شرکة دارالأرقم بن أبی‌الأرقم.
حسینی ‌حائری، سید کاظم‌ (1423ق). فقه ‌العقود. قم: مجمع ‌اندیشه‌ اسلامی.
حلی، حسن بن یوسف (1420ق). تحریر الأحکام الشرعیة علی مذهب الإمامیة. قم: مؤسسه امام صادق.
همو (1414ق). تذکرة الفقهاء. قم: مؤسسه آل البیت.
حیدر، علی (1423ق). درر الحکام فی شرح مجلة الأحکام. ریاض: دار عالم الکتب.
خمینی، سید روح‌الله (1421ق). کتاب البیع. تهران. مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
خویی، سید ابوالقاسم (1409ق). المبانی فی شرح العروة الوثقی. قم: منشورات ‌مدرسه‌ دارالعلم.
رملی، محمد بن احمد (1424ق). نهایة المحتاج الی شرح المنهاج. بیروت: دارالکتب ‌العلمیة.
زحیلی، وهبه (بی­‌تا). الفقه الإسلامی و أدلته. دمشق: دارالفکر.
سبحانی، جعفر (1416ق). نظام ‌المضاربة ‌فی ‌الشریعة ‌الإسلامیة ‌الغراء. قم: مؤسسه‌ امام صادق.
سنهوری، عبدالرزاق احمد (2009م). الوسیط فی شرح القانون المدنی الجدید. بیروت: منشورات الحلبی الحقوقیة.
شهید ثانی، زین‌­الدین بن علی (1413ق). مسالک الأفهام الی تنقیح شرائع الإسلام. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
طباطبایی، سید علی بن محمدعلی (1418ق). ریاض المسائل فی تحقیق الأحکام بالدلائل. قم: مؤسسه آل البیت.
طوسی، محمد بن حسن (1387ق). المبسوط فی فقه الإمامیة. تهران: المکتبة المرتضویة.
قدیری، محمدحسن (بی‌تا). البیع. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
محقق حلی، جعفر بن حسن (1408ق). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
مظفر، محمدرضا (بی‌تا). حاشیة ‌المظفر علی ‌المکاسب. قم: حبیب.
موسوی بجنوردی، سید محمدحسن (1419ق). القواعد ‌الفقهیة. قم: نشر‌ الهادی.
نائینی، محمدحسین (1413ق). المکاسب و البیع. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
همو (1373ق). منیة الطالب فی حاشیة المکاسب. تهران: مکتبة المحمدیة.
نجفی، محمدحسن (1404ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
وزارة الأوقاف و الشؤون الإسلامیة (1427ق). الموسوعة الفقهیة الکویتیة. کویت: مطابع ‌دار‌الصفوة.
هاشمی ‌شاهرودی، سید محمود (1426ق). بحوث ‌فی ‌الفقه ‌الزراعی. قم: مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل‌بیت.