فقه مقارن

فقه مقارن

بررسی راهکارهای فقهی تصحیح قرارداد حق اختیار (اختیار معامله) از دیدگاه امامیه و اهل‌سنت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار، گروه حقوق خصوصی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه بین‌المللی اهل‌بیت، تهران، ایران
چکیده
قرارداد حق اختیار یا اختیار معامله، یکی از ابزارهای مشتقه بورس در معاملات نوین بین‌المللی است که اکنون در روابط تجاری داخلی و بین‌المللی جاری است. این نوع قرارداد از قراردادهای مستحدثه محسوب می‌شود که به نظر می‌رسد در معاملات معهود و مسمای اسلامی سابقه‌ای ندارد؛ بنابراین اندیشمندان اسلامی در میان شیعه و اهل‌سنت درصدد بررسی فقهی صحت یا بطلان این قرارداد برآمده‌اند. سؤال پژوهش حاضر این است که حکم فقهی این نوع از قرارداد نزد امامیه و اهل‌سنت چیست و در صورت قول به بطلان، آیا جایگزینی برای آن در فقه اسلامی می‌توان یافت و قابل تصحیح است یا خیر؟ به این منظور با روش توصیفی ـ تحلیلی و با ابزار کتابخانه‌ای به منابع فقهی امامیه و اهل‌سنت و کتب و مقالات موجود در این زمینه مراجعه شد و این مسئله بررسی و کاوش گردید. حاصل آنکه در میان فقهای امامیه، کسانی که به این مبحث ورود کرده‌اند، عموماً به صحت این معاملات حکم‏ نموده‌اند و برای تصحیح و جایگزینی، از معامله مستقل همراه با حق خیار، قرارداد بیمه و بیع عربون نام برده‌اند. در مقابل، اهل‌سنت عموماً قائل به بطلان این نوع قرارداد هستند و اساساً آن را قمار و بیع غرری محسوب کرده و بدیلی برای تصحیح آن در نظر نمی‌گیرند. اما قائلان به جواز، همچون علمای امامیه، از بیع عربون، بیع خیار شرط، قرارداد بیمه تجاری، قرارداد ضمانت و کفالت و مانند آنها به‌عنوان جایگزین اسم می‌برند و البته برخی راهکارهای تصحیح را نیز به‌صورت مستقل ذکر می‌کنند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

بررسی راهکارهای فقهی تصحیح قرارداد حق اختیار (اختیار معامله) از دیدگاه امامیه و اهل‌سنت

نویسنده English

Mohammad Ali Qomi
Assistant Professor, Department of Private Law, Faculty of Law and Political Science, Ahlul Bayt International University, Tehran, Iran
ابن­‌قدامه، عبدالله بن احمد (1388ق). المغنی. قاهره: مکتبة القاهرة.
ابن­‌منظور، محمد بن مکرم (1411ق). لسان العرب. بیروت: دارصادر.
ابوسلیمان، عبدالوهاب ابراهیم (2005م). فقه المعاملات الحدیثة مع مقدمات ممهدات و قرارات. ریاض: دار ابن­‌الجوزی.
ابوغدة، عبدالستار (1412ق). الاختیارات فی الأسواق المالیة فی ضوء مقررات الشریعة الإسلامیة. مجلة مجمع الفقه الإسلامی، (7)، 255-265.
انصاری، مرتضی بن محمدامین (1415ق). کتاب المکاسب. قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری.
آل سلیمان، مبارک بن سلیمان (1426ق). أحکام التعامل فی الأسواق المالیة المعاصرة. ریاض: دار کنوز اشبیلیا.
بابکر، عثمان (2005م). التأمین التعاونی الإسلامی: النظریة و التطبیق. التطبیقات الاقتصادیة الإسلامیة المعاصرة. جده: المعهد الإسلامی للبحوث والتدریب، البنک الإسلامی للتنمیة؛ مغرب: الدار البیضاء.
بحرانی، یوسف بن احمد (1405ق). الحدائق الناضرة فی احکام العترة الطاهرة. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
بدوی، هشام السعدنی خلیفة (2011م). عقود المشتقات المالیة: دراسة فقهیة إقتصادیة مقارنة. اسکندریه: دارالفکر الجامعی.
تبریزی، میرزا جواد (‏1423ق). صراط النجاة فی أجوبة الإستفتاءات‌. قم: دارالصدیقة الشهیدة.
جزائرى مروج، سید محمدجعفر (بی­‌تا). هدی الطالب فی شرح المکاسب. قم: مؤسسه دارالکتاب.
حردان، طاهر (2009م). أساسیات الاستثمار. امان: دارالمستقبل.
حسینی حائری، سید کاظم (‏1423ق). فقه العقود. قم: مجمع اندیشه اسلامی.
حلی، حسن بن یوسف (1415ق). مختلف الشیعة فی احکام الشریعة. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
حماد، نزیه کمال (1997م). مدى جواز أخذ الأجر على الکفالة فی الفقه الإسلامی. مجلة جامعة الملک عبدالعزیز: الاقتصاد الإسلامی، (9)، 95-121.
حناوی، محمدصالح، فرید مصطفى، نهال، و عبد، جلال (2007م). تقییم الأسهم و السندات مدخل الهندسة المالیة. اسکندریه: المکتب الجامعی الحدیث.
خلیفه، مصطفی عبدالغفار عباس (2019م). عقود خیارات الأسهم فی الأسواق المالیه: درسة فقهیة مقارنة. مجلة حولیة کلیة الدراسات الإسلامیة و العربیة للبنات، 35(1)، 126-199. doi: 10.21608/bfda.2019.61573
خمینی، سید روح‌الله (1379ش). تحریر الوسیلة. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
همو (1378ش). کتاب البیع. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
همو (1381ش). المکاسب المحرمة. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
خویی، سید ابوالقاسم (‏1377ش). مصباح الفقاهة. قم: کتابفروشی داوری.
همو (1410ق). منهاج الصالحین. قم: مؤسسة الخوئی الإسلامیة.
درخشان­‌پور، مسعود (‏1383ش). مشتقات و مدیریت ریسک در بازارهای نفت. تهران: مؤسسه مطالعات بین‌المللی ‏انرژی.
دهخدا، علی‌اکبر (‏1373ش). لغتنامه دهخدا. تهران: دانشگاه تهران.
رضوان، سمیر عبدالحمید (1996م). أسواق الأوراق المالیة. قاهره: المعهد العالمی للفکر الإسلامی.
زحیلی، وهبه (‏1409ق). الفقه الإسلامی و أدلته. ‏دمشق: دارالفکر.
همو (‏1427ق). المعاملات المالیة المعاصرة. دمشق: دارالفکر.
سلامی، محمد مختار (1412ق). الاختیارات. مجلة مجمع الفقه الإسلامی، (7)، 170-189.
سلیمان، احمد یوسف (1407ق). رأی التشریع الإسلامی فی مسائل البورصة. البنوک الإسلامیة، (52)، 33-47.
سند، محمد (‏1428ق). فقه المصارف و النقود. قم: محبین.
سنهوری، عبدالرزاق احمد (2009م). الوسیط فی شرح القانون المدنی الجدید. بیروت: منشورات الحلبی الحقوقیة.
سویلم، سامی (1422ق). عقد الکالئ بالکالئ تدلیلاً و تعلیلاً. بی‌جا: مرکز البحث و التطویر.
سیستانی، سید علی (1433ق). توضیح المسائل جامع. مشهد: دفتر حضرت آیة‌الله‌العظمی سیستانی.
شبیلی، یوسف بن عبدالله (2005م). الخدمات الاستثماریة فی المصارف و أحکامها فی الفقه الإسلامی الصنادیق و الودائع الاستثماریة. دمام: دار ابن­‌الجوزی.
صالح‌آبادی، علی (‏1385ش). بازارهای مالی اسلامی. تهران: دانشگاه امام صادق.
صدر، سید محمدباقر (‏1401ق). البنک اللاربوی فی الإسلام. بیروت: دارالتعارف.
طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم (1378ش). حاشیة المکاسب. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
عصمت پاشا، عبیدالله (‏1382ش). فلسفه و سیر تکاملی ابزارهای مالی مشتقه و دیدگاههای فقهی (ترجمه علی ‏صالح‌آبادی). اقتصاد اسلامی، 3(9)، 129-140.
عموری، محمود فهد احمد (1429ق). عقود الخیارات من منظور الاقتصاد الإسلامی (رسالة دکتوراه). اردن: جامعة الیرموک.
عیاشی، فداد (2000م). البیع على الصفة للعین الغائبة و ما یثبت فی الذمة. جده: المعهد الإسلامی للبحوث و التدریب.
غروی اصفهانی، محمدحسین (1392ش). حاشیة کتاب المکاسب. قم: مجمع الذخائر الإسلامیة.
فیاض، محمداسحاق (1423ق). البنوک. نجف: دارالبذرة.
همو (‏1426ق). المسائل المستحدثة. کویت: مؤسسة المرحوم محمد رفیع حسین معرفی.
قائنی، محمد (‏1395ش). المبسوط فی فقه المسائل المعاصرة (المعاملات). قم: مرکز فقه الأئمة الأطهار.
قره­‌داغی، علی محی‌الدین (1412ق). الأسواق المالیة فى میزان الفقه الإسلامی. مجلة مجمع الفقه الإسلامی، (7)، 34-144.
‏قری، محمد بن علی ‏(1414ق). نحو سوق مالیة إسلامیة. جده: المعهد الإسلامی للبحوث و التدریب.
همو (1416ق). الأسواق المالیة. جده: دار حافظ.
کاتوزیان، ناصر (‏1401ش). عقود معین. تهران: گنج دانش.
مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی (1404ق). مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
محقق کرکی، علی بن حسین (1414ق). جامع المقاصد فی شرح القواعد. قم: مؤسسه آل البیت.
مفتاح، صالح (2006م). مطبوعة فی مقیاس المالیة الدولیة. بسکرة: جامعة محمد خیضر.
مکارم شیرازی، ناصر (‏1384ش). استفتائات جدید. قم: مدرسة الإمام علی بن ابی‌طالب.
‏‏همو ‏(‏1427ق). دائرة­المعارف فقه مقارن. قم: مدرسة الإمام علی بن ابی‌طالب.
مؤمن قمی، محمد (‏1415ق). کلمات سدیدة. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
نائینی، محمدحسین (‏1373ق). منیة الطالب فی حاشیة المکاسب. تهران: المکتبة المحمدیة.
هاشمی شاهرودی، سید محمود (‏1433ق). قرائات فقهیة معاصرة. قم: مؤسسة دائرة معارف الفقه الإسلامی طبقاً لمذهب اهل البیت.
Hull, John C. (2014). Options, Futures and Other Derivatives. Pearson.