فقه مقارن

فقه مقارن

ضمان تخلف از تعهدات قرارداد از نظر حقوقدانان و فقهای مذاهب خمسه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده علوم انسانی، واحد رامهرمز، دانشگاه آزاد اسلامی، رامهرمز، ایران
2 استادیار، گروه حقوق، دانشکده علوم انسانی، واحد رامهرمز، دانشگاه آزاد اسلامی، رامهرمز، ایران
3 استادیار، گروه الهیات، دانشکده حقوق و علوم انسانی، واحد شیراز، دانشگاه آزاد اسلامی، شیراز، ایران
چکیده
یکی از موضوعات چالشی در امور حقوقی، استنکاف متعهد از انجام تعهدات قرارداد است که ضمان ناشی از آن، نقش به‌سزایی در جلوگیری از تخلف از انجام تعهدات ایفاء می‌کند. هدف از پژوهش حاضر که با روش توصیفی ـ تحلیلی صورت گرفته، بررسی نظرات فقیهان و حقوقدانان مذاهب خمسه راجع به استنکاف متعهد از انجام تعهدات خویش است. یافته‌های تحقیق نشان داد فقیهان امامیه ضمن پذیرش ضمان طرفهای قرارداد در صورت تخلف، با اجرای قاعده لاضرر در ضمان مالی مخالفند و ضمان متعهد قراردادی را مصداقی از قواعد اتلاف، تسبیب یا علی الید می‌دانند. بدین معنا که وقتی شخصی اجرای کار معینی را بر عهده می‌گیرد ضامن خسارات ناشی از عمل خویش است، هرچند خود مباشر در کار نباشد. فقهای اهل‌سنت نیز همانند امامیه بر این باورند که ضمان قراردادی و قهری دارای مبنای واحدی است و وجود رابطه قراردادی نمی‌تواند ماهیت آن را تغییر دهد. تمام مکاتب فقهی اهل‌سنت، به استثنای فقه حنفی، به استناد قاعده فقهی «لا یحلُّ دَم امرءٍ مُسلم»، رفع ضرر را محدود به عین اموال ندانسته و ضررهایی که شامل منافع نیز می‌شوند را موجب ضمان می‌دانند و برای مطالبه خسارات ناشی از آن باید به قواعد اتلاف و تسبیب متوسل شد. حقوقدانان کشورهای اسلامی هم، ضمان ناشی از تخلف از انجام تعهدات قراردادی را به عنوان یک اصل و اهرم بازدارنده در وقوع تخلفات قراردادی پذیرفته‌اند و معتقدند ضمان قراردادی بر مبنای اراده طرفین است، ولی ضمان قهری بر مبنای قانون و تابعی از حکم قانونگذار است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Guarantee for Breach of Contractual Obligations from the Perspective of Lawyers and Jurists of the Five Denominations of Thought

نویسندگان English

Hassan Zohrabi 1
Seyed Hassan Hosseini 2
Abdulhamid Farzaneh 3
1 PhD student, Faculty of Humanities, Ramhormoz Branch, Islamic Azad University, Ramhormoz, Iran
2 Assistant Professor, Department of Law, Faculty of Humanities, Ramhormoz Branch, Islamic Azad University, Ramhormoz, Iran
3 Assistant Professor, Department of Theology, Faculty of Law and Humanities, Shiraz Branch, Islamic Azad University, Shiraz, Iran
چکیده English

The issue of a party’s refusal to fulfill its contractual obligations is one of the most challenging legal problems, and the guarantees arising from such refusal play a crucial role in preventing breaches. This study, conducted using a descriptive-analytical method, seeks to examine the views of jurists from the five major denominations of thought regarding a party’s failure to meet its contractual duties. The findings indicate that, while Imamiyyah jurists acknowledge the necessity of guarantees in the event of a contract breach, they refrain from extending the no-harm principle (Qā’idat lā ḍarar) to financial guarantees, considering contractual commitments to be tied to the principles of loss (Ḍamān) and causality (Sababiyyah). This implies that individuals are liable for harm caused by their actions when they undertake a specific duty, regardless of their supervisory role. Both Imamiyyah and Sunni jurists argue that contractual and obligatory guarantees rest on the same foundation, emphasizing that the existence of a contractual relationship does not alter their nature. Apart from the Ḥanafī denomination, most Sunni denominations of law do not confine the no-harm principle to physical property; they also regard lost benefits as a basis for guarantees. To seek compensation for such breaches, one must rely on the concepts of loss and causality, as underscored by the jurisprudential maxim, “The blood of a Muslim is not wasted”. Jurists in Islamic countries have also recognized the notion of guarantees arising from the failure to meet contractual obligations as a deterrent against contract violations. They contend that, while contractual commitments depend on the parties’ intentions, compulsory guarantees are prescribed by law and subject to the authority of the legislator.

کلیدواژه‌ها English

Guarantee
Commitment
Breach of Obligations
the Five Denominations of Thought
قرآن کریم.
ابن­‌ادریس حلی، محمد بن منصور (1418ق). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
امامی، سید حسن (1364ش). حقوق مدنی. تهران: کتابفروشی اسلامیه.
بدوی، ندوی (1997م). احکام المسئولیة. طرابلس: المؤسسة الحدیثة للکتاب.
بعلی، محمد بن علی (1985م). مختصر الفتاوی المصریة لابن تیمیة. بیروت: دارالکتب العلمیة.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1369ش). حقوق تعهدات. تهران: دانشگاه تهران.
همو (1342ش). مسئولیت قراردادی. مجله­ حقوقی دادگستری، 3(1)، 29.
حر عاملی، محمد بن حسن (1412ق). تفصیل وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة. قم: مؤسسه آل البیت.
حکیم، سید محسن (1416ق). مستمسک العروة الوثقی. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
حلی، حسن بن یوسف (1416ق). قواعد الأحکام فی معرفة الحلال و الحرام. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
خفیف، علی (2000م). الضمان فی ­الفقه الإسلامی. قاهره: دارالفکر العربی.
خویی، سید ­ابوالقاسم (1409ق). مصباح­ الأصول. قم: کتابفروشی داوری.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1412ق). المفردات فی غریب القرآن. دمشق: دارالقلم؛ بیروت: الدار الشامیة.
رشتی، میرزا حبیب­­‌الله (1322ق). الغصب. تهران: چاپ سنگی.
زحیلی، وهبه (1418ق). موسوعة الفقه الإسلامی و القضایا المعاصرة. دمشق: دارالفکر.
همو (1402ق). نظریۀ الضمان. دمشق: دارالفکر.
سبزواری، سید عبدالأعلی (1413ق). مهذب الأحکام. قم: مؤسسه المنار.
سراج، محمدامین (1410ق). ضمان العدوان فی الفقه الإسلامی. قاهره: دار­الثقافۀ.
سرخسی، محمد بن احمد (1414ق). المبسوط. بیروت: دارالمعرفة.
سنهوری، عبدالرزاق احمد (1998م). مصادر الحق فی الفقه­ الاسلامی. بیروت: منشورات الحلبی الحقوقیة.
همو (1938م). الموجز فی النظریۀ ­العامۀ للالتزامات فی القانون المدنی المصری. قاهره: مطبعۀ لجنۀ.
سیوطی، عبدالرحمن بن ابی­‌بکر (1411ق). الأشباه و النظائر. بیروت: دارالکتب العلمیة.
شهیدی، مهدی (1377ش). تشکیل قراردادها و تعهدات. تهران: نشر حقوقدان.
طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم (1409ق). العروة الوثقی. بیروت: مؤسسة الأعلمی.
همو (بی­‌تا). ملحقات العروۀ الوثقی. قم: کتابفروشی داوری.
عدل، مصطفی (1373ش). حقوق مدنی. قزوین: بحرالعلوم.
عمید زنجانی، عباسعلی (1389ش). موجبات ضمان، درآمدی بر مسئولیت مدنی و اسباب و آثار آن در فقه اسلامی. تهران: نشر میزان.
فار، عبدالقادر (1998م). مصادر ­الالتزام. امان: دارالثقافۀ.
فتحی درینی، محمد (1997م). النظریات الفقهیة. دمشق: جامعة دمشق.
فراهیدى، خلیل بن احمد (1409ق). کتاب العین. قم: دارالهجرة.
فیومی، احمد بن محمد (بی­‌تا). المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر. قم: منشورات دارالرضی.
قدری باشا، محمد (1308ق). مرشد الحیران الی معرفة احوال الإنسان فی المعاملات الشرعیة. قاهره: المطبعة الکبری الأمیریة.
کاتوزیان، ناصر (1376ش). قواعد عمومی قراردادها. تهران: شرکت سهامی انتشار.
کاسانی، ابوبکر بن مسعود (بی­‌تا). بدائع الصنائع فی ترتیب الشرائع. بیروت: دارالکتب العلمیة.
مازن، سامر (1428ق). مجلة الأحکام العدلیة. امان: دارالفتح.
محقق کرکی، علی بن حسین (1414ق). جامع المقاصد فی شرح القواعد. قم: مؤسسه آل البیت.
نجفی، محمدحسن (1404ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
نراقی، احمد بن محمدمهدی (1417ق). عوائد الأیام فی بیان قواعد الأحکام و مهمات مسائل الحلال و الحرام. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
نقیب، عاطف (1998م). نظریة العقد. بیروت: منشورات مؤیدات.