فقه مقارن

فقه مقارن

واکاوی وضعیت حقوقی ارش پس از اسقاط خیار عیب در فقه اسلامی و حقوق ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری حقوق خصوصی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران/ سطح سه، حوزه علمیه خراسان، مشهد، ایران
2 دکترای حقوق خصوصی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران
3 استادیار، گروه حقوق، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران
چکیده
اسقاط خیار عیب توسط مشتری موجب سقوط حق رد می‌‌شود، اما نسبت به حق مطالبه‌ ارش در فقه اسلامی، دیدگاههای مختلفی وجود دارد. برخی معتقدند با اسقاط خیار عیب، حق مطالبه ارش هم ساقط می‌‌شود؛ در حالی که برخی دیگر این دیدگاه را نمی‌‌پذیرند. در فقه اهل‌سنت نیز اسقاط خیار عیب با عناوینی همچون رضایت به عیب و... ذکر گردیده و بیان شده که موجب سقوط حق رد و ارش می‌گردد و در مقایسه با امامیه نگرش عدم سقوط ارش، جایگاهی ندارد. قانون مدنی هم در این مسئله صراحتی ندارد و این عدم صراحت به صورت تشتت آراء در رویه قضایی نمود پیدا کرده است. این پژوهش با تکیه بر روش توصیفی ـ تحلیلی نگرشی جدید منطبق با اقتضائات امروزی و عرف جامعه ارائه می‌دهد. بر اساس این نگرش اسقاط خیار عیب موجب سقوط حق ارش نمی‌گردد، مبنی بر اینکه ارش ماهیت مجزا و مستقل از خیار عیب دارد و نقش تعدیل‌کننده در مواجهه با معیوب بودن کالا را ایفا می‌کند. حق ارش در مقابل ثمن قرار نمی‌گیرد بلکه به عنوان ابزاری برای جبران ضرر در خیار عیب است. با توجه به استثنایی بودن آن در خیار عیب، اسقاط خیار عیب توسعه و تأثیری به حق ارش ندارد و هنگام تردید در اینکه آیا اسقاط خیار عیب موجب سقوط حق ارش می‌گردد؛ اصل بر عدم سقوط است. صرف اسقاط خیار عیب موجب سقوط حق ارش نمی‌شود. در نتیجه، غرض از اسقاط کافه خیارات صرفاً تحکیم قرارداد و لزوم آن است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

An Examination of the Legal Status of Arsh after the Waiver of the Option Due to Defect in Islamic Jurisprudence and Iranian Law

نویسندگان English

Mahdi Miri 1
Farzaneh Karami 2
Jafar Zanganeh Shahraki 3
1 PhD student, Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad, Iran/Level 3, Khorasan Seminary, Mashhad, Iran
2 PhD, Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad, Iran
3 Assistant Professor, Department of Law, Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad, Iran
چکیده English

The waiver of the option due to defect (Khiyār al-ʿAyb) by the buyer results in the loss of the right of restitution; however, regarding the right to claim Arsh in Islamic jurisprudence, opinions differ. Some scholars maintain that with the waiver of the option due to defect, the right to claim Arsh is also extinguished, while others reject this view. In Sunni jurisprudence, the waiver of the option due to defect—sometimes expressed under terms such as “acceptance of the defect”—is stated to result in the loss of both the right of restitution and the right to Arsh. Compared to the Imāmī perspective, which maintains the persistence of the Arsh claim, this view has little standing. Civil law in Iran does not explicitly address this issue, and this lack of clarity has resulted in divergent judicial practices. This study, using a descriptive–analytical method, proposes a contemporary approach aligned with modern necessities and societal norms. According to this perspective, the waiver of the option due to defect does not extinguish the right to Arsh, on the grounds that Arsh has an independent and distinct nature from Khiyār al-ʿAyb and serves as a compensatory mechanism when the sold item is defective. The right to Arsh is not opposed to the price; rather, it functions as a tool to mitigate losses in cases of defect. Given its exceptional nature in the context of Khiyār al-ʿAyb, the waiver does not affect or diminish the right to Arsh. In cases of doubt regarding whether the waiver of Khiyār al-ʿAyb nullifies the right to Arsh, the principle of non-extinguishment prevails. Therefore, the primary purpose of waiving all options is to reinforce the contract and affirm its enforceability, without affecting the right to Arsh.

کلیدواژه‌ها English

Arsh
Waiver
Option Due to Defect (Khiyār al-ʿAyb)
Islamic Jurisprudence
Iranian Law
Judicial Practice
ابن­‌عابدین، محمدامین بن عمر (1412ق). رد المحتار علی الدر المختار. بیروت: دارالفکر.
ابن­‌قدامه، عبدالله بن احمد (1388ق). المغنی. قاهره: مکتبة القاهرة.
امامی، سید حسن (بی­‌تا). حقوق مدنی. تهران: کتابفروشی اسلامیه.
انصاری، مرتضی بن محمدامین (1415ق). کتاب المکاسب. قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری.
ایروانى، على بن عبدالحسین ‌(1406ق‌). حاشیة المکاسب. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى‌.
بهوتی، منصور بن یونس (1402ق). کشاف القناع عن متن الإقناع. بیروت: دارالفکر.
حسینی روحانی، سید محمدصادق (1429ق‌)‌. منهاج الفقاهة. قم: انوار الهدى.
حسینی شیرازى، سید محمد (بی­‌تا). ایصال الطالب الى المکاسب. تهران: مؤسسه الاعلمى.
حسینی عاملی، سید محمدجواد (1419ق). مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامة. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
حلی، حسن بن یوسف (1410ق). ارشاد الأذهان الى احکام الإیمان. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
همو (1414ق). تذکرة الفقهاء. قم: مؤسسه آل البیت.
همو (1420ق). تحریر الأحکام الشرعیة علی مذهب الإمامیة. قم: مؤسسه امام صادق.
خطیب شربینی، محمد بن احمد (بی­‌تا). مغنی المحتاج الی معرفة معانی الفاظ المنهاج. بیروت: دارالمعرفة.
خمینی، سید روح‌الله (1421ق). کتاب البیع. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
خویی، سید ابوالقاسم (بی­‌تا). مصباح الفقاهة. بی‌جا: بی­‌نا.
همو (1410ق). منهاج الصالحین. قم: مدینة العلم.
سبحانی، جعفر (1414ق‌). المختار فی أحکام الخیار. قم: مؤسسه امام صادق.
سبزواری، سید عبدالأعلی (1413ق). مهذب الأحکام. قم: مؤسسه المنار.
سلیمانی، حمید، سلطانی، عباسعلی، و عبداللهی نژاد، عبدالکریم (1396ش). واکاوی مصادیق اسقاط رد در خیار عیب. اندیشمندان حقوق، 5(13)، 79-94.
سمرقندی، محمد بن احمد (1414ق). تحفة الفقهاء. بیروت: دارالکتب العلمیة.
شهید اول، محمد بن مکی (1417ق). الدروس الشرعیة فی فقه الإمامیة. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
همو (1410ق). اللمعة الدمشقیة. بیروت: دارالتراث.
شهید ثانی، زین‌­الدین بن علی (1410ق). الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة. قم: کتابفروشی داوری.
همو (1413ق). مسالک الأفهام الی تنقیح شرائع الإسلام. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
شهیدی، مهدی (1388ش). حقوق مدنی (عقود معین). تهران: مجد.
طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم (1421ق). حاشیة المکاسب. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
طباطبایی، سید علی بن محمدعلی (1418ق). ریاض المسائل فی تحقیق الأحکام بالدلائل. قم: مؤسسه آل البیت.
طوسی، محمد بن حسن (1387ق). المبسوط فی فقه الإمامیة. تهران: المکتبة المرتضویة.
عبدیپور، ابراهیم، و ثقفی، علی (1387ش). ارش شرط. حقوق اسلامی، 5(19)، 63-86.
غروی اصفهانی، محمدحسین (1418ق). حاشیة کتاب المکاسب. قم: انوار الهدى.
غروی، میرزا علی (1386ش). التنقیح فی شرح المکاسب. قم: مؤسسه احیاء آثار امام خویی.
کاتوزیان، ناصر (1387ش). قواعد عمومی قراردادها. تهران: شرکت سهامی انتشار.
محقق حلی، جعفر بن حسن (1408ق). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
محقق داماد، سید مصطفی (1385ش). قواعد فقه: بخش مدنی. تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
محمدی جرقویه­‌ای، محمدرضا (1394ش). وضعیت حقوقی ارش پس از اسقاط خیار عیب. آراء، 1(1)، 1-8.
مغنیه، محمدجواد (1421ق). فقه الإمام الصادق. قم: مؤسسه انصاریان.
الموسوعة الفقهیة الکویتیة (1427ق). وزارة الأوقاف و الشؤون الإسلامیة. کویت: دارالسلاسل.
نجفی، محمدحسن (1404ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
https://ara.jri.ac.ir
https://davoudabadi.ir
https://portal.anhar.ir
https://www.makarem.ir