فقه مقارن

فقه مقارن

نقد مبانی فقهی و حقوقی منع اشتغال زوجه بدون اذن زوج

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانش پژوه سطح چهار، حوزه علمیه قم، قم، ایران
چکیده
اشتغال زوجه همواره از مسائل فقهی حقوقی چالشی در روابط زوجین بوده و نظرات مختلفی نسبت به آن ابراز شده است. از مهمترین مسائل مرتبط با اشتغال زوجه، جواز یا عدم جواز اشتغال او خارج از منزل و بدون اذن زوج بوده که روشن شدن نتیجه بحث، می‌تواند منجر به تعدیل روابط زوجین، کاستن از اختلافات ایشان و در نهایت، پایان یافتن بسیاری از دعاوی مرتبط در سیستم قضایی گردد. فقهای معاصر و حقوقدانان، این بحث را ناظر به کیفیت توافق طرفین در حین عقد، پیش از عقد و پس از آن، پردازش کرده‌اند که با عنایت به چهار مبنا، منع اشتغال زوجه را از حقوق مسلّم زوج دانسته‌اند. این مبانی عبارتند از: نشوز، قوامیت مرد، منافات با حقوق زوج و مغایرت با مصلحت زن و خانواده. این پژوهش، با هدف نقد مبانی منع اشتغال زوجه بدون اذن زوج از منظر فقه و حقوق، به روش توصیفی ـ تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای انجام گرفته است. مسئله اشتغال زوجه در این نوشته، بدون تعرض به صورتی که طرفین بر اشتغال یا عدم آن توافق کرده باشند، بررسی شده است. نوآوری این تحقیق، نوع نگرش به مبانی فارغ از توافق طرفین، سازماندهی جدید استدلالها، تفکیک میان مصلحت و عدم مفسده در نهاد خانواده و نقد‌های ویژه‌ای است که با توجه به مدلول ادله، عرف عقلا و لغت عرب صورت گرفته است. امری که با وجود تصریح برخی از شارحین روایات و لغت‌شناسان، در آثار پیشین این مسئله بدان پرداخته نشده است. یافته‌های این تحقیق حاکی از آن است که از میان مبانی منع اشتغال زوجه، سه مبنای نشوز، قوامیت مرد و منافات با حقوق زوج، توان اثبات مدعای مشهور فقها و حقوقدانان را ندارد؛ اما «مراعات مصلحت» در برخی موارد و در صورت مغایرت شغل زن با مصالح زن یا خانواده می‌تواند مانع اشتغال وی گردد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Critique of the Jurisprudential and Legal Foundations for Prohibiting a Wife's Employment without the Husband's Permission

نویسنده English

Seyed Mohammad Hadi Razavi Khankahdani
Level 4 Scholar, Qom Seminary, Qom, Iran
چکیده English

A wife's employment has always been a challenging jurisprudential and legal issue in marital relations, with various opinions expressed on the matter. One of the most significant issues related to a wife's employment is whether she is permitted to work outside the home without the husband's permission. Clarifying this issue can lead to the adjustment of marital relations, reducing conflicts, and ultimately resolving many related legal disputes in the judicial system. Contemporary jurists and legal scholars have addressed this issue concerning the quality of the parties' agreement during, before, and after the marriage contract. They have identified four bases considering the prohibition of a wife's employment as one of the husband's established rights. These bases include: rebellion (Nushuz), the husband's authority (Qiwamah), incompatibility with the husband's rights, and contradiction with the welfare of the wife and family. This research aims to review the foundations for prohibiting a wife's employment without the husband's permission from a jurisprudential and legal perspective, using a descriptive-analytical method and library resources. The issue of a wife's employment in this study is examined without addressing situations where the parties have agreed on employment or its lack. The novelty of this research lies in its approach to the foundations independent of the parties' agreement, the new organization of arguments, the distinction between welfare and the absence of harm in the family institution, and specific critiques based on the implications of evidence, rational custom, and Arabic lexicon. This aspect, despite being explicitly stated by some narrators' commentators and lexicographers, has not been addressed in previous works on this issue. The findings of this research indicate that among the foundations for prohibiting a wife's employment, the three bases of rebellion, the husband's authority, and incompatibility with the husband's rights do not sufficiently support the common claims of jurists and legal scholars. However, "consideration of welfare" in certain cases, where the wife's job contradicts the interests of the wife or the family, can hinder her employment.

کلیدواژه‌ها English

Wife's employment
husband's permission
specific and general compliance
leaving the house
family welfare
قرآن کریم.
ابن­‌ادریس حلی، محمد بن منصور (1410ق). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
ابن­‌بابویه، محمد بن علی (1413ق). من لایحضره الفقیه. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
ابوالفتوح رازى، حسین بن على (1408ق). روض الجنان و روح الجنان فى تفسیر القرآن. مشهد: بنیاد پژوهشهاى اسلامى آستان قدس رضوى.
ابوحیان اندلسى، محمد بن یوسف (1420ق). البحر المحیط فى التفسیر. بیروت: دارالفکر.
امامی، سید حسن (1384ش). حقوق مدنی. تهران: کتابفروشی اسلامیه.
امین، سیده نصرت (1361ش). مخزن العرفان در تفسیر قرآن. تهران: نهضت زنان مسلمان.
انصارى، مرتضى بن محمدامین (1437ق). فرائد الاصول. قم: کنگره جهانى بزرگداشت شیخ اعظم انصارى.
همو (1415ق). کتاب النکاح. قم: کنگره جهانى بزرگداشت شیخ اعظم انصارى.
بحرانی، یوسف بن احمد (1405ق). الحدائق الناضرة فی احکام العترة الطاهرة. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1357ش). دایرۀ المعارف حقوق مدنى و تجارت. تهران: بنیاد راستا.
همو (1386ش). دوره متوسط حقوق مدنی ـ حقوق خانواده. تهران: گنج دانش.
حر عاملی، محمد بن حسن (1409ق). تفصیل وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة. قم: مؤسسه آل البیت.
حسینی مراغه‌ای، ‌سید عبدالفتاح بن علی (1417ق). العناوین الفقهیة. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
حکیم، سید محسن (بی‌تا). مستمسک العروة الوثقی. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
خوانساری، احمد (1405ق). جامع المدارک فی شرح المختصر النافع. تهران: مکتبۀ الصدوق.
خویى، سید ابوالقاسم (1416ق). ‌صراط النجاة. قم: مکتب نشر المنتخب‌.
همو (1428ق). المستند فی شرح العروة الوثقی. قم: مؤسسه احیاء آثار امام خویی.
همو (1418ق). موسوعة الإمام الخوئی‌. قم: مؤسسه احیاء آثار امام خویی.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (۱۴۱۲ق). مفردات ألفاظ القرآن. دمشق: دارالقلم؛ بیروت: الدار الشامیة.
زمخشرى، محمود بن عمر (1407ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل. بیروت: دارالکتاب العربی.
سیفی مازندرانى، علی‌­اکبر (1429ق). دلیل تحریر الوسیلة ـ أحکام الأسرة‌. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى.
شبر، سید عبدالله (1412ق). تفسیر القرآن الکریم. بیروت: دارالبلاغة.
شبیرى زنجانی، سید موسى‌ (1419ق). کتاب نکاح‌. قم: مؤسسه پژوهشى رأى‌پرداز.
شهید اول، محمد بن مکى (1414ق). غایة المراد فی شرح نکت الإرشاد. قم‏: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
همو (1400ق). القواعد و الفوائد‌. قم‏: کتابفروشى مفید‌.
همو (1410ق). اللمعة الدمشقیة. بیروت: دارالتراث.
شهید ثانی، زین‌­الدین بن علی (1410ق). الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة. قم: کتابفروشی داوری.
همو (1413ق). مسالک الأفهام الی تنقیح شرائع الإسلام. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
شهیدی، مهدی (1381ش). اصول قراردادها و تعهدات. تهران: مجد.
صادقى تهرانى، محمد (1365ش). الفرقان فى تفسیر القرآن بالقرآن و السنة. قم: فرهنگ اسلامى.
طباطبایى، سید محمدحسین (1417ق). المیزان فى تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم (1378ش). سؤال و جواب. تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
طبرسى، فضل بن حسن (1372ش). مجمع البیان فى تفسیر القرآن. تهران: ناصرخسرو.
طبرى، محمد بن جریر (1412ق). جامع البیان فى تفسیر القرآن. بیروت: دارالمعرفة.
طوسی، محمد بن حسن (1365ش). تهذیب الأحکام. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
همو (1411ق). الغیبة. قم: دارالمعارف الإسلامیة.
همو (1387ق). المبسوط فی فقه الإمامیة. تهران: المکتبة المرتضویة.
علیدوست، ابوالقاسم، و عشایری منفرد، محمد (1390ش). بازپژوهی خروج از منزل بدون اذن شوهر از منظر قاعده‌ی لاضرر. مطالعات راهبردی زنان، 13(51)، 43-73. dor: 20.1001.1.20082827.1390.13.51.3.2
غروی اصفهانی، محمدحسین (1419ق). حاشیة کتاب المکاسب. قم: ذوی القربی.
فاضل آبی، حسن بن ابی‌طالب (1417ق). کشف الرموز فی شرح المختصر النافع. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
فاضل هندی، محمد بن حسن (1416ق). کشف اللثام و الإبهام عن قواعد الأحکام. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
فخرالمحققین، محمد بن حسن (1387ق). ایضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
فخررازی، محمد بن عمر (1420ق). مفاتیح الغیب. بیروت: دارإحیاء التراث العربى.
فراهیدى، خلیل بن احمد (1409ق). کتاب العین. قم: دارالهجرة.
فضل‌­الله، سید محمدحسین (1419ق). تفسیر من وحی القرآن. بیروت: دارالملاک.
فیض کاشانی، محمدمحسن بن شاه مرتضی (1406ق). الوافی. اصفهان: مکتبة الإمام أمیرالمؤمنین علی.
همو (بی‌تا). مفاتیح الشرائع. قم: کتابخانه آیة‌الله مرعشی نجفی.
کراجکى، محمد بن على (1410ق). کنز الفوائد. قم: دارالذخائر.
کاتوزیان، ناصر (1398ش). دوره مقدماتی حقوق مدنی ـ خانواده. تهران: بنیاد حقوقی میزان.
همو (1399ش). قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی. تهران: بنیاد حقوقی میزان.
کاشانی، ملا فتح الله (1336ش). تفسیر منهج الصادقین فی الزام المخالفین. تهران: کتابفروشی محمدحسن علمی.
کرمی حویزی، محمد (1402ق). التفسیر لکتاب الله المنیر. قم: چاپخانه علمیه.
کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق). الکافی. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
مازندرانى، محمدصالح بن احمد (1382ق). شرح الکافی الأصول و الروضة. تهران: المکتبة الإسلامیة.
مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی (1410ق). بحار الأنوار. بیروت: مؤسسة الوفاء.
همو (1404ق). مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
مجلسی، محمدتقى بن مقصودعلى (1406ق). ‏روضة المتقین فی شرح من لایحضره الفقیه. قم: بنیاد فرهنگ اسلامى کوشانپور.
محقق حلی، جعفر بن حسن (1408ق). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
محقق داماد، سید مصطفی (1367ش). بررسى فقهى حقوق خانواده. تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
محقق کرکی، علی بن حسین (1414ق). جامع المقاصد فی شرح القواعد. قم: مؤسسه آل البیت.
محلى، محمد بن احمد، و سیوطى، عبدالرحمن بن ابی‌بکر (1416ق). تفسیر الجلالین. بیروت: مؤسسة النور.
مقدادی، محمدمهدی (1381ش). ریاست مرد در رابطه زوجیت. نامه مفید، (33)، 105-132.
مقدس اردبیلی، احمد بن محمد (بی‌تا). زبدة البیان فی أحکام القرآن. تهران: المکتبة المرتضویة.
مکارم شیرازى، ناصر (1421ق). الأمثل فى تفسیر کتاب ‌الله‌ المنزل. قم: مدرسه امام‌ على‌ بن ‌ابی‌طالب.
همو (1424ق). کتاب ‌النکاح. قم: مدرسه ‌امام ‌على ‌بن ‌ابی‌طالب.
میبدى، ‌احمد بن ‌ابى‌سعد (1371ش). کشف ‌الأسرار و عدة الأبرار. تهران: امیرکبیر.
میرزای قمی، ابوالقاسم بن محمدحسن (1413ق). جامع الشتات فی اجوبة السؤالات. تهران: کیهان.
نائینی، محمدحسین (1373ق). منیة الطالب فی حاشیة المکاسب. تهران: مکتبة المحمدیة.
نجفی، محمدحسن (1404ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
نراقى، احمد بن محمدمهدى (1422ق). رسائل و مسائل. قم: کنگره نراقیین ملا مهدى و ملا احمد.
همو (1415ق). مستند الشیعة فی احکام الشریعة. قم: مؤسسه آل البیت.
نوری، حسین بن محمدتقی (1408ق). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. بیروت: مؤسسه آل البیت.
هاشمی، احمد (1386ش). جواهر البلاغة. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
هدایت‌نیا، فرج‌­الله (1385ش). اشتغال ‌زنان و مصلحت‌ خانواده در قانون ‌مدنی. کتاب زنان، 9(34)، 7-46.