فقه مقارن

فقه مقارن

روش شناسی تطبیقی فقه المقاصد شاطبی و فقه النظریه شهید صدر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده فقه و حقوق اسلامی، دانشگاه بین‌المللی مذاهب اسلامی، تهران، ایران
2 استادیار، گروه فقه و حقوق شافعی، دانشکده فقه و حقوق اسلامی، دانشگاه بین‌المللی مذاهب اسلامی، تهران، ایران
3 استاد، گروه فقه و حقوق، پژوهشکده نظامهای اسلامی، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تهران، ایران
چکیده
نظریه مصالح مرسله و پاسخ‌گویی به حوزه‌ای که در آن متن یا نص صریحی یافت نمی‌شود، رفته‌رفته به «مقاصد شریعت» و جای‌گذاری عنصر مصلحت، در ساخت روش‌شناسی اجتهادی اهل‌سنت انجامید؛ اقتضائات متفاوت روش‌شناسی استنباطی در میان اهل‌سنت و شیعیان، ساخت نظامواره‌های استنباطی مبتنی بر عنصر مصلحت را در کانون تمرکز متفکران معاصر قرار داده است؛ از این‌رو این مقاله می‌کوشد تا با روش توصیفی ـ تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای، دو متفکر صاحب مکتب و اصیل دو جریان، یعنی ابواسحاق شاطبی مبدع نظریه «فقه المقاصد» و شهید صدر مبدع «فقه النظریه» را بررسی کرده و از رهگذر این بررسی، اشتراکات و افتراقات روش‌شناسانه این دو متفکر را ارائه نماید. شاطبی با استفاده از استقراء سعی کرده است از اصول شریعت را استخراج نماید، وی با این روش سعی کرده است از حکمت احکام به علل احکام دست یافته و روشهای ظنی را به واسطه این روش‌شناسی به قطعیت تبدیل کند. شهید سید محمدباقر صدر با تکیه بر مبانی نوآورانه‌ای همچون منطقه الفراغ و فقه النظریه کوشیده است تا در پرتو روش‌شناسی جدید خود در استقراء مقاصد شریعت، راه نظریه احتمالات را به نظام‌سازیهای پسینی در فقه باز کند و به‌نوعی راه نویی را به سوی فقه مقاصدی بگشاید. بنابراین افتراقات و اشتراکات دو نظریه در سه محور قابل دسته‌بندی است: الف) مبانی: شامل تفکیک بین بعد ثابت و متغیر، ترسیم منطقه فراغ و مباحات، کل‌گرایی و انسجام، و رتبه‌بندی؛ ب) استدلال شناسی: شامل استقراء، و روبنا به زیربنا؛ ج) پیامدها و نتایج: شامل بناسازی فقه حکومتی، ایجاد قسم حکومیات، و تحول در علم اصول و فقه.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

روش شناسی تطبیقی فقه المقاصد شاطبی و فقه النظریه شهید صدر

نویسندگان English

Hossein Fouladi 1
Mahmood Veisi 2
Abolghasem Alidoust 3
1 PhD student at Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, Faculty of Islamic Jurisprudence and Law, International University of Islamic Denominations, Tehran, Iran
2 Assistant Professor, Department of Shafi'i Jurisprudence and Law, Faculty of Islamic Jurisprudence and Law, International University of Islamic Denominations, Tehran, Iran
3 Professor, Department of Jurisprudence and Law, Research Center for Islamic Systems Studies, Research Institute for Islamic Culture and Thought, Tehran, Iran
بوطی، محمد سعید رمضان (1426ق). ضوابط المصلحة فی الشریعة الإسلامیة. دمشق: دارالفکر.
پارسانیا، حمید و طالعی اردکانی، محمد (1392ش). روش­‌شناسی بنیادین و روش­‌شناسی کاربردی در علوم اجتماعی با تأکید بر رویکرد رئالیسم و نومینالیسم. معرفت فرهنگی اجتماعی، 4(2)، 73-96.
حسنی، سید نذیر (1427ق). نظریة العرف بین الشریعة و القانون. قم: مرکز جهانی علوم اسلامی.
خمینی، سید روح‌الله (1426ق). الاجتهاد و التقلید. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
ریسونی، احمد (1376ش). اهداف دین از دیدگاه شاطبی. قم: مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی.
سروش، عبدالکریم (1388ش). تفرج صنع. تهران: صراط.
شاطبی، ابراهیم بن موسی (1414ق). الاعتصام (مقدمه: محمد رشید رضا). قاهره: دارالکتب المصریة.
همو (1412ق). الاعتصام. مدینه: دار ابن­‌عفان.
همو (1420ق). الموافقات (تحقیق: عبدالله دراز). بیروت: دارالفکر.
همو (بی­‌تا). الموافقات. بیروت: دارالکتب العلمیة.
صدر، سید محمدباقر (1391ق). الأسس المنطقیة للاستقراء. بیروت: دارالفکر.
همو (1381ق). اقتصادنا. نجف: مطبعة النعمان.
همو (1417ق). بحوث فی علم الأصول. قم: دائرة المعارف فقه اسلامی.
همو (1425ق). دروس فی علم الأصول. قم: مجمع الفکر الإسلامی.
همو (1384ق). المدرسة الإسلامیة. نجف: مطبعة النعمان.
غروی اصفهانی، محمدحسین (1409ق). بحوث فی الأصول. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
همو (1429ق). نهایة الدرایة فی شرح الکفایة. بیروت: مؤسسة آل البیت.
فانی اصفهانی، علی (1401ق). مباحث حول مبحث الألفاظ فی علم الأصول. قم: طاهری.
محمصانی، صبحی رجب (1983م). النظریة العامة للموجبات و العقود فی الشریعة الإسلامیة. بیروت: دارالعلم للملایین.
نابلسی، عفیف (1397ش). ناگفته­‌ها و اسرار زندگی شهید آیت‌الله سید محمدباقر صدر (ترجمه اسماء خواجه زاده). تهران: دفتر نشر معارف.