فقه مقارن

فقه مقارن

تغییر کارکرد عقود و دیدگاههای مطروحه در فقه مذاهب اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دکترای فقه و حقوق خصوصی دانشگاه شهید مطهری
2 کارشناس ارشد حقوق خصوصی پردیس فارابی دانشگاه تهران
چکیده
در یک تقسیم­‌بندی کلان عقود به دو دسته تقسیم می­‌شوند: عقود معین و عقود غیرمعین. عقود معین عقودی هستند که جامعه بشری با هدف کارکرد ویژه نام­‌گذاری کرده­‌اند و برای آن احکام و آثار مخصوصی مترتب دانسته­‌اند، مانند بیع و اجاره که هرکدام کارکرد مخصوص خود را دارد، بیع با هدف خرید­وفروش و اجاره با هدف تملیک منافع به‌واسطه عقلای عالم ابداع و نام­‌گذاری شده­‌اند. این کارکرد ویژه هرکدام از عقود معین چه­‌بسا در اثر عواملی متعدد همچون عامل شرط ضمن عقد، عامل زمان و عناصر مشترک، تغییر پیدا می­‌کند و به­‌تبع آن کارکرد عنوانی عقد نیز از آن کارکردی که در عقود معین برای آن در نظر گرفته­‌اند، خارج می­‌شود. این فعل‌وانفعال در کارکرد عقود در اثر عوامل مذکور موجب اختلاف میان فقهای اسلام شده است؛ اختلافی که دامنه آن بسیار وسیع است. بسیاری از فقهای اهل­‌سنت این مسئله را ذیل دوران امر میان اراده ظاهری و اراده باطنی مطرح و قائل به تغییر عنوان عقد براساس اصالت اراده باطنی شده­‌اند، در مقابل بسیاری از فقیهان شیعه، تغییر کارکرد عقود را منافی با ماهیت عقدی که دچار تحول محتوایی شده، نمی­‌دانند و با استناد به حاکمیت اراده عقد را صحیح می­‌دانند و در مقابل برخی از فقها و حقوقدانان معاصر قائل به تحول و تغییر عنوان عقد شده­‌اند، منتها نه با تحلیلی که فقهای اهل­‌سنت ارائه کرده­‌اند، بلکه با تحلیل عناصر مشترک و اثر مشترک این دیدگاه را مطرح کرده­‌اند. عده­‌ای از فقیهان نیز با مستندات این اقوال سر سازگاری نداشته و قائل به بطلان عقد شده­‌اند. هدف پژوهش حاضر که مبتنی بر منابع کتابخانه­‌ای، با روش توصیفی ـ تحلیلی صورت گرفته، بررسی این جوانب مختلف کارکرد عقود است. برآیند تحقیق نشان می­‌دهد که قول به صحت چنین عقودی، خواه بدون تغییر عنوان عقد و خواه با تغییر عنوان عقد در برخی از موارد بطلان­‌ساز، با منطق فقهی و حقوقی سازگاری بیشتری دارد و بدین ترتیب با انعطاف­‌پذیری عقود زمینه بهره­‌مندی حداکثری از عقود برای تأمین منافع مردمان فراهم می­‌شود.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Changing the function of contracts and views presented in the jurisprudence of Islamic denominations

نویسندگان English

Mahdi Narimanpour 1
Masoud Narimanpour 2
1 Ph.D at Shahid Motahari University
2 MA at Farabi Campus of Tehran University
چکیده English

In a general classification, contracts are divided into two categories: Titled contracts and untitled contracts. Titled contracts are contracts that the human society has named with the purpose of a special function and for which special rules and effects have been established, such as sale and lease, each of which has its own function. Sale with the purpose of buying and selling and lease with the purpose of acquiring benefits, that were invented and named by intellectuals. This unique function of each of the titled contracts is changed due to various factors such as a condition included in the contract, time and common elements, and as a result, the titled function of the contract is removed from the function taken into account in the contract itself. This interaction in the function of contracts due to the aforementioned factors has caused differences among Islamic jurists. The difference is very broad. Many Sunni jurists have raised this issue under the tension between subjective and objective Intent, and have believed in changing the title of the contract based on the originality of the subjective Intent. In contrast, for many Shiite jurists, changing the function of contracts is not contrary to the nature of the contract that has changed its content, and they consider the contract correct by referring to the sovereignty of the will. On the other hand, some contemporary jurists and jurisprudents have believed in the transformation and change of the type of contract but not with the analysis presented by Sunni jurists but with the analysis of common elements and common effects. Some jurists also objected to the reasons for these views and considered the contract invalid. The purpose of the current research, conducted using analytical and descriptive methods based on library resources, is to investigate these different aspects of the function of contracts. The theory of the validity of such contracts, whether it causes a change in the title of the contract or not, is more compatible with jurisprudential and legal logic, and in this way, by the flexibility of the contracts, the maximum benefit of the contracts is provided to secure the interests of the people.

کلیدواژه‌ها English

function of contracts
objective intent
subjective intent
common elements
changing the title of the contract
ابن­‌رجب، عبدالرحمن بن احمد (بی­‌تا). القواعد فی الفقه الإسلامی. بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابن­‌عابدین، محمدامین بن عمر (1412ق). رد المحتار علی الدر المختار. بیروت: دارالفکر.
ابن­‌قیم جوزیه، محمد بن ابی­‌بکر (1411ق). اعلام الموقعین عن رب العالمین. بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابن­‌مازه، محمود بن احمد (1424ق). المحیط البرهانی فی الفقه النعمانی. بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابن­‌نجیم مصری، زین­‌الدین بن ابراهیم (1419ق). الأشباه و النظائر علی مذهب ابی‌حنیفة النعمان. بیروت: دارالکتب العلمیه.
آل کاشف الغطاء، محمدحسین (1359ق). تحریر المجلة. نجف: المکتبة المرتضویة.
امامی، سید حسن (1372ش). حقوق مدنی. تهران: اسلامیه.
بعلی، عبدالحمید محمود (2009م). دراسة تمهیدیة فی تحول العقود فی الفقه و القانون دراسة مقارنة و موازنة. دبی: دائرة الشؤون الإسلامیة و العمل الخیری.
البناء، عبیر صالح مهدی (2020م). تعدی الغرض من العقد (دراسة مقارنة) (رسالة الماجستیر). کربلاء: جامعة کربلاء.
بیهقی، احمد بن حسین (1424ق). السنن الکبری. بیروت: دارالکتب العلمیه.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1394ش). فلسفه اعلی در علم حقوق. تهران: گنج دانش.
همو (1393ش). فلسفه حقوق مدنی. تهران: گنج دانش.
الحافی، خالد (1999م). الاجارة المنتهیة بالتملیک فی ضوء الفقه الإسلامی. ریاض: مکتبة الملک فهد الوطنیة.
حسینی عاملی، سید محمدجواد (1419ق). مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامة. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
حلی، حسن بن یوسف (1413ق). قواعد الأحکام فی معرفة الحلال و الحرام. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
حیدر، علی (1411ق). درر الحکام فی شرح مجلة الأحکام. بیروت: دارالجیل.
خمار، نریمان (2017م). تحول العقد فی القانون المدنی الجزائری (رسالة الماجستیر). الجزایر: جامعة قسطنطنیة.
خویی، سید ابوالقاسم (بی­‌تا). مصباح الفقاهة. قم: انصاریان.
زحیلی، وهبه (1431ق). موسوعة الفقه الإسلامی و القضایا المعاصرة. دمشق: دارالفکر.
زرکشی، محمد بن عبدالله (1405ق). المنثور فی القواعد الفقهیة. کویت: وزارة الأوقاف و الشؤون الإسلامیة.
سرخسی، محمد بن احمد (1414ق). المبسوط. بیروت: دارالمعرفه.
سفیان، سوالم (2018م). نظریة تحول العقد فی القانون المدنی الجزائری. مجلة دراسات و أبحاث، 10(31)، 281-301.
شهید اول، محمد بن مکى (1417ق). ‌الدروس الشرعیة فی فقه الإمامیة. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
طباطبایی قمی، سید تقی (1413ق). عمدة المطالب. قم: محلاتی.
طرابلسی حنفی، علی بن خلیل (بی­‌تا). معین الحکام فی ما یتردد بین الخصمین من الأحکام. بیروت: دارالفکر.
طوسی، محمد بن حسن (1387ق). المبسوط فی فقه الإمامیة. تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة.
عبدالحمید، محمد بن حمد، و الباز، سیرین بنت عیسی (1433ق). قاعدة «العبرة فی العقود بالمقاصد و المعانی لا بالألفاظ و المبانی» دراسة تحلیلیة تطبیقیة مقارنة بالقانون المدنی الأردنی. مجلة جامعة أم القری لعلوم الشریعة و الدراسات الإسلامیة، (55)، 9-98.
فاضل لنکرانی، محمد (1425ق). تفصیل الشریعة ـ المضاربة، الشرکة، المزارعة، المساقاة، الدین، الرهن، الضمان، الحوالة، الکفالة، الوکالة، الاقرار و الهبة. قم: مرکز فقهی ائمه اطهار.
فاضل مقداد (سیورى حلى)، مقداد بن عبدالله (1404ق). التنقیح الرائع لمختصر الشرائع. قم: کتابخانه آیة­الله مرعشى نجفی.
فخرالمحققین، محمد بن حسن (1387ق). ایضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد. قم: اسماعیلیان.
فیض کاشانی، محمدمحسن بن شاه مرتضی (بی‌تا). مفاتیح الشرائع. قم: کتابخانه آیة‌الله مرعشی نجفی.
قرافی، احمد بن ادریس (بی­‌تا). انوار البروق فی انواء الفروق. بیروت: عالم الکتب.
کاسانی، ابوبکر بن مسعود (1406ق). بدائع الصنائع فی ترتیب الشرائع. بیروت: دارالکتب العلمیه.
لاریجانی، صادق (1384ش). استدلال در اعتباریات. پژوهشهای فلسفی ـ کلامی، 6(4)، 4-30. doi: 10.22091/pfk.2005.319
مجاهد، سید محمد (بی­‌تا). المناهل. قم: مؤسسه آل البیت.
محقق حلی، جعفر بن حسن (1408ق). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: اسماعیلیان.
محقق کرکی، علی بن حسین (1414ق). جامع المقاصد فی شرح القواعد. قم: مؤسسه آل البیت.
منصور، محمد حسین (2006م). النظریة العامة للالتزام. اسکندریه: دارالجامعه.
موسوی بجنوردی، سید محمدحسن (1419ق). القواعد الفقهیة. قم: الهادی.
Smith, Stephen A. (2003). Atiyah's Introduction to the Law of Contract. Oxford: Oxford University Press.