Fiqhe Moqaran

Fiqhe Moqaran

A Critical Typology of Research Works on Apostasy (Irtidād)

Document Type : Research Paper

Authors
1 PhD student at Jurisprudential Denominations, Faculty of Islamic Denominations, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
2 Assistant Professor, Department of Quran and Hadith Sciences, Faculty of Humanities, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
3 Assistant Professor, Department of Law and Comparative Jurisprudence, Faculty of Islamic Denominations, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
Abstract
The problem of apostasy (Irtidād) is multidimensional. An efficient, logical account of apostasy, free from personal preferences, requires a reexamination of the issue from various theological, jurisprudential, social, and political perspectives. Achieving well-rounded Islamic views regarding apostasy requires a comprehensive revisiting of this issue. In this line, the present article classifies articles and writings about apostasy, explores its seminarian and academic scholarly background, and identifies jurisprudential and theological skepticisms and gaps concerning the problem of apostasy. Using a critical paradigm, a qualitative approach, and library research, this article answers the following main question: What are the various types of jurisprudential fatwas and research on apostasy, and how have researchers approached this issue? A unique contribution of the present article is its classification and critique of various approaches.
Keywords

ابن‌بابویه، محمد بن علی (1363ش). من لایحضره الفقیه. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
ابن­‌حزم، علی بن احمد (بی­‌تا). المحلی بالآثار. بیروت: دارالفکر.
ابن­‌حیون، نعمان بن محمد (بی­‌تا). ‏دعائم الإسلام‏. قم: مؤسسه آل البیت.
ابن­‌قدامه، عبدالله بن احمد (1997م). المغنی. ریاض: دار عالم الکتب.
ابوالصلاح حلبی، تقی‌الدین بن نجم‌الدین (1403ق). الکافی فی الفقه. اصفهان: مکتبة الإمام أمیرالمؤمنین علی.
اسفندیاری ‌بیات، ‌حمزه، و ابوالحسنی، ‌ابوالحسن (1396ش). توهین به مقدسات و ارتداد در فقه امامیه و فقه عامه. اندیشمندان حقوق، 5(12)، 85-100.
‫اصغرپور ‌طلوعی، ‌عادل، وکیل زاده، ‌رحیم، حیدری، ‌محمد‌علی، و شکرچی زاده، ‌محسن (1397ش). استقلال در سببیت انکار ضروری دین و نقش علم در تحقق ارتداد. فقه و مبانی حقوق اسلامی، 51(1)، 7-26. doi: 10.22059/jjfil.2018.220179.668257
اعرجی، عبدالمطلب بن محمد (بی‌تا). کنز الفوائد فی حل مشکلات القواعد. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
ثقفی، سید محمد (1389ش). بازشناسی رفتار پیامبر اسلام با جریان ارتداد و تغییر عقیده. علوم اسلامی، 5(20)، 163-184.
جزیری، عبدالرحمن (بی­‌تا). الفقه على المذاهب الأربعة. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
جعفریان، رسول (1377ش). تاریخ سیاسی اسلام. قم: الهادی.
جناتی، ‌محمد‌ابراهیم (1373ش). ارتداد از دیدگاه مذاهب اسلامی. کیهان اندیشه، (54)، 44-53.
همو (1379ش). حکم ارتداد از نگاه مبانی اجتهادی. نقد و نظر، 7(1و2)، 355-363.
حبیبی تبار، ‌حسین (1389ش). جستاری در حقیقت ارتداد و رابطه آن با آزادی اندیشه و بیان. علوم اسلامی، 5(19)، 105-124.
حلى، حسن بن یوسف (1410ق). ارشاد الأذهان الى احکام الإیمان. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
همو (1420ق). تحریر الأحکام الشرعیة علی مذهب الإمامیة. قم: مؤسسه امام صادق.
خطیب شربینی، محمد بن احمد (1415ق). مغنی المحتاج الی معرفة معانی الفاظ المنهاج. بیروت: دارالکتب العلمیة.
خمینی، سید روح­‌الله (1392ش). تحریر الوسیله. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
رضایی هفتادر، حسن، و عزیزاللهی، محمدمهدی (1391ش). بررسی ارتداد در دایرة المعارف قرآن لیدن. قرآن پژوهی خاورشناسان، 7(12)، 113-130.
ساجدی، اکبر (1397ش). «اختفای حقیقت» پناهگاه الحاد؛ نگرشی دیگر به پدیده ارتداد. تحقیقات کلامی، 6(20)، 47-66.
سروش محلاتی، محمد (1381ش). آزادی، عقل و ایمان. تهران: دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری.
سعیدی، فریده (1378ش). ارتداد در فقه شیعه (پایان­‌نامه کارشناسی).
شهید اول، محمد بن مکى (1400ق). القواعد و الفوائد. قم: کتابفروشی مفید.
شهید ثانی، زین‌­الدین بن علی (1412ق). الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
همو (1413ق). مسالک الأفهام الی تنقیح شرائع الإسلام. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
شیخ بهایی، محمد بن حسین (1386ش). جامع عباسی. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
صادقی فدکی، سید جعفر (1388ش). ارتداد؛ بازگشت به تاریکی: نگرشی به موضوع ارتداد از نگاه قرآن کریم. قم: بوستان کتاب.
صادقی کاشانی، مصطفی (1401ش). نگاهی دوباره به مستندات تاریخی ارتداد. پژوهشهای فقهی، 18(2)، 483-503. doi: 10.22059/jorr.2021.314811.1009004
صانعی، یوسف (1386ش). سؤالاتی پیرامون ارتداد. در: ارتداد از نگاه اندیشمندان؛ بررسی مقوله ارتداد در آراء اندیشمندان و علمای ایران. 3danet.ir/apostasy
صدر، سید موسی (1382ش). ارتداد و آزادى عقیده از نگاه قرآن. پژوهشهای قرآنی، 9(34)، 94-111.
صرامی، سیف­‌الله (1376ش). احکام مرتد از دیدگاه اسلام و حقوق بشر. تهران: مرکز تحقیقات استراتژیک ریاست جمهوری.
طوسى، محمد بن ­حسن (1363ش). الإستبصار فیما اختلف من الأخبار. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
همو (1365ش). تهذیب الأحکام. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
همو (1387ق). المبسوط فی فقه الإمامیة. تهران: المکتبة المرتضویة.
همو (1412ق). النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوی. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
عزیزان، ‌مهدی، و صدری، ‌حبیب (1381ش). ارتداد؛ آزادی اندیشه و آزادی بیان (3). کلام اسلامی، (42)، 76-85.
علوانی، طه جابر (2014م). لا إکراه فی الدین. بیروت: المرکز الثقافی العربی.
فاضل هندی، محمد بن حسن (1416ق). کشف اللثام و الإبهام عن قواعد الأحکام. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
فیض کاشانی، محمدمحسن بن شاه مرتضی (1412ق). مفاتیح الشرائع. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
قطان حلی، محمد بن شجاع (1424ق). معالم الدین فی فقه آل یاسین. قم: مؤسسه امام صادق.
کدیور، محسن (1393ش). رساله نقد مجازات مرتد و ساب النبی. وب­سایت رسمی محسن کدیور.
همو (بی‌تا). مجازات ارتداد و آزادی مذهب. وب­سایت رسمی محسن کدیور.
کلینی، محمد بن یعقوب (1363ش). الکافی. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی (بی‌تا). حدود و قصاص و دیات. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
همو (1404ق). مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
محقق داماد، سید مصطفی، و موسوی فر، سید محسن (1393ش). جرم ارتداد در روایات. آموزه‌های حقوق کیفری، 11(8)، 3-24.
محمدی، ‌صفدر، علیپور ‌قوشچی، ‌سلمان، و کریمی، ‌معصومه (1397ش). بررسی جرم‌انگاری ارتداد در حقوق ایران و بین‌الملل. مجموعه مقالات پنجمین همایش ملی پژوهشهای مدیریت و علوم انسانی در ایران. تهران: دانشگاه تهران.
محمدیان ‌کبریا، ‌علی (1386ش). شک، شبهه و ارتداد از دیدگاه مذاهب اسلامی. فقه و مبانی حقوق، 3(9)، 231-251.
معدنی، ‌حسنعلی، و امام، ‌سید ‌محمد‌رضا (1385ش). ارتداد و احکام آن با رویکردی به مبانی آزادی عقیده در اسلام. مقالات و بررسیها، 39(1)، 83-101.
مغنیه، محمدجواد (1379ش). فقه الإمام جعفر الصادق. قم: انصاریان.
مفید، محمد بن محمد (1410ق). المقنعة. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
مقدس اردبیلی، احمد بن محمد (بی­‌تا). مجمع الفائدة و البرهان فی شرح ارشاد الأذهان. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
منتظری، حسینعلی (1384ش). استفتائات. تهران: نشر سایه.
همو (1385ش). اسلام دین فطرت. تهران: نشر سایه.
موسوی اردبیلی، سید عبدالکریم (1427ش). فقه الحدود و التعزیرات. قم: جامعة المفید.
موسوی ‌رکنی، ‌سید ‌علی‌اصغر (1379ش). ارتداد از دیدگاه مکاتب فقهی. پژوهشهای علوم انسانی، 1(3)، 79-87.
موسویان، ‌سید ‌ابوالفضل (1388ش). کیفر مرتد، حکمی سیاسی. مطالعات فقه و حقوق اسلامی، 1(1)، 145-170. doi: 10.22075/feqh.2017.1850
ناصح، ‌علی احمد، و زارعی، ‌طیبه (1395ش). بررسی آیات ارتداد در تفاسیر فریقین. پژوهشهای تفسیر تطبیقی، 2(1)، 147-158. doi: 10.22091/ptt.2016.804
ناصح، ‌علی احمد، و امیدوار، ‌جنان (1386ش). بررسی آیات ارتداد در بستر نزول قرآن. پژوهشنامه قرآن و حدیث، 2(3)، 103-118.
نجفی، محمدحسن (بی­‌تا). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
نوری، حسین بن محمدتقی (بی­‌تا). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. بیروت: مؤسسه آل البیت.
یدالله‌‌پور، ‌محمد‌هادی (1399ش). بازخوانی حق تدین در آیات قرآن کریم با تأکید بر آیه «لا إِکْرَاهَ فِی الدِّینِ»‌. مطالعات تفسیری، 11(41)، 7-18.
Peters, Rudolph, & De Vries, Gert J.J. (1976). Apostasy in Islam. Die Welt des Islams, 17(1-4), 1-25.