فقه مقارن

فقه مقارن

مبانی مشروعیت مرور زمان در فقه امامیه و اهل‌سنت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری حقوق خصوصی، واحد گرگان، جامعة المصطفی العالمیة، گرگان، ایران
2 دکترای حقوق خصوصی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران
3 استادیار، گروه حقوق و علوم اجتماعی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
چکیده
قاعده مرور زمان، در حقوق موضوعه جزء قواعد شکلی و آمره‌ای است که قدرت قضایی محاکم را در پیوند به دعاوی به زمانی محدود می‌سازد. این قاعده، به مفهوم منقضی شدنِ مدتی است که به موجب قانون با سپری شدن آن دعوی قابل تعقیب و رسیدگی نیست. از آنجا که تکلیف به نگهداری اسناد و مدارک برای همیشه، عملی غیرمنطقی و غیرعقلانی است و با توجه به اینکه گذشت زمان موجب از بین رفتنِ مدارک اثباتی می‌شود، بنابراین عدم پذیرش مرور زمان سبب ورود خسارت به خوانده دعوی می‌گردد و از طرفی احقاق حق توسط قضات نیز با چالش روبه‌رو خواهد بود. از همین جهت بیشتر نظامهای حقوقی جهان قواعدی را تحت عنوان مرور زمان به منظور جلوگیری از دعاوی کهنه وضع نمودند. قانون آیین دادرسی مدنی ایران و قانون مدنی افغانستان نیز در مورد قاعده‌ مرور زمان، مقرراتی وضع نموده‌اند. جمهور فقهای متقدم امامیه و برخی فقهای اهل‌سنت معتقد به عدم مشروعیت مرور زمان بودند؛ اما بعد از اینکه شورای محترم نگهبان به اکثریت آراء مرور زمان را خلاف شرع اعلام کردند، باب جدل در مورد مشروعیت و عدم مشروعیت آن بیشتر گشوده شد: برخی بر مشروعیت مرور زمان و عده‌ای بر ممنوعیت آن دلایل ارائه کردند. این تحقیق با روش توصیفی ـ تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای فقه امامیه و اهل‌سنت در صدد بررسی دیدگاهها و دلایل طرفین و تشخیص دیدگاهی است که از نظر مبانی شرعی راجح و با مصالح عمومی سازگارتر باشد. یافته‌های این تحقیق نشان می‌دهد که مرور زمان در فقه امامیه با استناد به برخی روایات و قواعدی فقهی همچون قاعده‌ اعراض، اسقاط و ابراء، حیازت، حکم حکومتی و قاعده‌ عقلی ضرورت حفظ نظام اجتماعی و در فقه اهل‌سنت به استناد دلایلی از سنت، عقل، قاعده سد ذرایع و قاعده‌ امر سلطانی، مشروع و قابل پذیرش است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

مبانی مشروعیت مرور زمان در فقه امامیه و اهل‌سنت

نویسندگان English

Merajuddin Saraji 1
Rajab Ali Gorjee 2
Mohammad Gholamalizadeh 3
1 PhD student at Private Law, Gorgan Branch, Al-Mustafa International University, Gorgan, Iran
2 PhD at Private Law, Faculty of Law and Political Science, University of Mazandaran, Babolsar, Iran
3 Assistant Professor, Department of Law and Social Sciences, Payame Noor University, Tehran, Iran
ابن­‌بابویه، محمد بن علی (1413ق). من لایحضره الفقیه. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
ابن­‌عابدین، محمدامین بن عمر (1386ق). رد المحتار علی الدر المختار. قاهره: مطبعة مصطفی البابی الحلبی.
ابوداود سجستانی، سلیمان بن اشعث (1408ق). المراسل. بیروت: مؤسسة الرسالة.
اراکی، محمدعلی (1371ش). توضیح المسائل. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
امین، محمدعلی (1993م). التقادم المکسب للملکیة فی القانون اللبنانی. بیروت: منشورات الحلبی الحقوقیة.
انصاری، مرتضی بن محمدامین (1419ق). فرائد الأصول. قم: باقری.
آخوند خراسانی، محمدکاظم (1409ق). کفایة الأصول. قم: مؤسسه آل البیت.
آل کاشف الغطاء، محمدحسین (1361ق). تحریر المجلة. نجف: المکتبة المرتضویة.
بحرانی، یوسف بن احمد (بی­‌تا). الحدائق الناضرة فی احکام العترة الطاهرة. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
بهوتی، منصور بن یونس (1421ق). کشاف القناع عن متن الإقناع. ریاض: مکتبة النصر الحدیثة.
تبریزی، جواد (1416ق). صراة النجاة. قم: برگزیده.
حر عاملی، محمد بن حسن (1414ق). تفصیل وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
حطاب، محمد بن محمد (1416ق). مواهب الجلیل فی شرح مختصر خلیل. بیروت: دارالکتب العلمیة.
خمینی، سید روح­‌الله (1379ش). صحیفه نور. قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
دیلمی، احمد (1385ش). تأملی در مشروعیت مرور زمان مدنی. مطالعات اسلامی، (71)، 83-116.
زیلعی، عثمان بن علی (1313ق). تبیین الحقائق شرح کنز الدقائق و حاشیة الشلبی. قاهره: المطبعة الکبرى الأمیریة.
سلیم، رستم (بی­‌تا). شرح المجلة. بیروت: دارالکتب العلمیة.
صادقی بهمنی، سهند، صابری، حسین، و عبداللهی نژاد، کریم (1397ش). روایی اسقاط حق اقامه دعوا در فقه امامیه با تأکید بر نظریه شیخ صدوق. فقه و اصول، 50(1)، 85-106. doi: 10.22067/jfu.v50i1.39981
صرامی، سیف­‌الله (1380ش). احکام حکومتی و مصلحت. تهران: مرکز تحقیقات استراتژیک مجمع تشخیص مصلحت نظام.
صفائی، عبدالصاحب (1333ش). رساله مرور زمان از لحاظ فقه اسلامی. تهران: مسعود سعد.
طوسی، محمد بن حسن (1365ش). تهذیب الأحکام. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
عدل، مصطفی (1342ش). حقوق مدنی. تهران: امیرکبیر.
فضلی بعدانی، محمد بن علی (1440ق). فتح العلام فی دراسة أحادیث بلوغ المرام. صنعاء: دارالعاصمة.
قاضی، منیر (1949م). شرح المجلة. بغداد: وزارة المعارف.
کلینی، محمد بن یعقوب (1367ش). الکافی. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
مالک بن انس (1415ق). المدونة الکبری. بیروت: دارالکتب العلمیة.
مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی (1363ش). مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
همو (1406ق). ملاذ الأخیار. قم: کتابخانه آیة‌الله مرعشی نجفی.
محقق داماد، سید مصطفی (1379ش). قواعد فقه (بخش مدنی 2). تهران: سمت.
محمد، عبدالجواد (1397ق). الحیازة و التقادم فی الفقه الإسلامی. اسکندریه: منشأة المعارف.
موسوی بجنوردی، سید محمدحسن (1419ق). القواعد الفقهیة. قم: نشر الهادی.
نائینی، محمدحسین (1409ق). فوائد الأصول. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
نووی، یحیی بن شرف (1412ق). روضة الطالبین و عمدة المفتین. بیروت: المکتب الإسلامی.