فقه مقارن

فقه مقارن

امکان استناد به قاعده لاضرر در مطالبه خسارت قراردادی در فقه و حقوق

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری حقوق خصوصی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران/ طلبه سطح چهار، حوزه علمیه خراسان، مشهد، ایران
2 دکترای فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده الهیات، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، قم، ایران
3 استادیار، گروه فقه و اصول، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران
چکیده
قاعده لاضرر یکی از قواعد مهم فقهی است که در حقوق ایران نیز پذیرفته شده است. این قاعده بیان می‌کند که هرگونه ضرر و زیانی که به فردی وارد شود، باید جبران گردد. با این حال، در خصوص امکان استناد به این قاعده در مطالبه خسارت ناشی از تخلف از تعهدات قراردادی، اختلاف نظر وجود دارد. برخی معتقدند که این قاعده صرفاً نافی حکم بوده و برای مطالبه خسارت قراردادی باید به سایر قواعد حقوقی مانند قواعد مسئولیت مدنی مراجعه کرد. در مقابل، برخی دیگر معتقدند که می‌توان به قاعده لاضرر برای مطالبه خسارت قراردادی استناد کرد. این پژوهش با بررسی نظرات فقهای امامیه و اهل‌سنت و هم‌چنین رویه قضایی ایران، نشان می‌دهد که می‌توان به قاعده لاضرر به عنوان مبنایی برای مطالبه خسارت قراردادی استناد کرد. البته باید توجه داشت که استناد به قاعده لاضرر در مطالبه خسارت قراردادی، باید با رعایت شرایط و ضوابط خاصی صورت گیرد.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.
ابن­‌رجب، عبدالرحمن بن احمد (1422ق). جامع العلوم و الحکم فی شرح خمسین حدیثاً من جوامع الکلم. بیروت: مؤسسة الرسالة.
آخوند خراسانی، محمدکاظم (1409ق). کفایة الأصول. قم: مؤسسه آل البیت.
امامی‌، سید حسن‌ (1386ش). حقوق‌ مدنی‌. تهران: کتابفروشی اسلامیه.
انصاری، مرتضی بن محمدامین (1414ق). رسائل فقهیة. قم: مجمع اندیشه اسلامى.
همو (1428ق). فرائد الأصول. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
همو (1415ق). کتاب المکاسب. قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری.
حر عاملی، محمد بن حسن (1416ق). تفصیل وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة. قم: مؤسسه آل البیت.
حسینی سیستانی، سید علی (1414ق). قاعدة لاضرر و لاضرار. قم: دفتر حضرت آیةالله سیستانى.
حسینی مراغه‌ای، ‌سید عبدالفتاح بن علی (1417ق). العناوین الفقهیة. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
خمینی، سید روح‌الله (1414ق). بدائع الدرر فی قاعدة نفی الضرر. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
همو (1381ش). تهذیب الأصول. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
همو (1385ش). الرسائل. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
خویی، سید ابوالقاسم (1419ق). القواعد الفقهیة و الاجتهاد و التقلید (دراسات). قم: مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل‌بیت.
همو (1422ق). مصباح الأصول. قم: کتابفروشى داورى‌.
رشتی، میرزا حبیب­‌الله (بی‌تا). کتاب الغصب. بی­‌جا: بی­‌نا.
زحیلی، محمد مصطفی (1427ق). القواعد الفقهیة و تطبیقاتها فی المذاهب الأربعة. دمشق: دارالفکر.
زحیلی، وهبه (1402ق). نظریة الضمان. دمشق: دارالفکر.
زرقا، احمد بن محمد (1419ق). شرح القواعد الفقهیة. دمشق: دارالقلم.
سبحانی، جعفر (1420ق). نیل الوطر من قاعدة لاضرر. قم: مؤسسه امام صادق.
سبزواری، سید عبدالأعلی (1388ش). مهذب الأحکام. قم: مؤسسه دارالتفسیر.
سلیمان، احمد محمد (1405ق). ضمان المتلفات فى الفقه الإسلامى. قاهره: مطبعة السعادة.
سنهوری، عبدالرزاق احمد (1940م). الموجز فی النظریة العامة للالتزام فی القانون المدنی المصری. قاهره: مکتبة المرکزیة.
سیوطی، عبدالرحمن بن ابی­‌بکر (1428ق). الأشباه و النظائر. قاهره: مؤسسة المختار.
شاطبی، ابراهیم بن موسی (بی­‌تا). الموافقات. بیروت: دارالمعرفة.
شریعت اصفهانی، فتح‌الله بن محمدجواد (1410ق). قاعده لاضرر. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
شهید ثانی، زین‌­الدین بن علی (1410ق). الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة. قم: کتابفروشی داوری.
همو (1413ق). مسالک الأفهام الی تنقیح شرائع الإسلام. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم (1388ق). العروة الوثقی. قم: مؤسسة السبطین العالمیة.
طباطبایی، سید علی بن محمدعلی (1418ق). ریاض المسائل فی تحقیق الأحکام بالدلائل. قم: مؤسسه آل البیت.
طبرسی، فضل بن حسن (1408ق). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دارالمعرفة.
طوسی، محمد بن حسن (1365ش). تهذیب الأحکام. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
همو (بی‌تا). الخلاف. قم: دارالمعارف الإسلامیه.
فخرالمحققین، محمد بن حسن (1387ق). ایضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
کاتوزیان، ناصر (1386ش). حقوق مدنی: الزامهای خارج از قرارداد: ضمان قهری. تهران: دانشگاه تهران.
همو (1393ش). قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی. تهران: گنج دانش.
کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق). الکافی. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
محقق داماد، سید مصطفی (1384ش). قواعد فقه. تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
محمصانی، صبحی (1943م). العقود فی الشریعة الإسلامیة. بغداد: الاهالی.
مرقس، سلیمان (1990م). الوافی فی شرح القانون المدنی فی العقود المسماة. بیروت: منشورات الحلبی الحقوقیة.
مکارم شیرازی، ناصر (1370ش). القواعد الفقهیة. قم: مدرسه امام علی بن ابی‌طالب.
موسوی بجنوردی، سید محمد (1401ق). قواعد فقهیه. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
نائینی، محمدحسین (1373ق). منیة الطالب فی حاشیة المکاسب. تهران: مکتبة المحمدیة.
نراقی، احمد بن محمدمهدی (1417ق). عوائد الأیام فی بیان قواعد الأحکام و مهمات مسائل الحلال و الحرام. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
وزارة الأوقاف و الشؤون الإسلامیة (1427ق). الموسوعة الفقهیة الکویتیة. کویت: دارالسلاسل.
هاشمی شاهرودی، سید علی (1419ق). دراسات فی علم الأصول. قم: مؤسسه دائرة ­المعارف فقه اسلامی.
هاشمی شاهرودی، سید محمود (1417ق). مقالات فقهیة. قم: مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة.