فقه مقارن

فقه مقارن

بررسی و تحلیل ترتیب اجرای مجازات و اصول حاکم بر آن در فرض تعدد جرم در فقه امامیه و حنفی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری حقوق جزا و جرم شناسی، واحد گرگان، جامعة المصطفی العالمیة، گرگان، ایران
2 استادیار، گروه حقوق، واحد گرگان، جامعة المصطفی العالمیة، گرگان، ایران
3 استادیار، گروه حقوق، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران
چکیده
در فقه اسلامی دو مسئله پیوسته درباره تعدد جرم مطرح شده است. نخست نحوه تعیین مجازات و دوم چگونگی ترتیب اجرای کیفر. در مورد مسئله نخست پژوهشهای زیادی صورت‌ گرفته است، اما مسئله اخیرالذکر از امور مغفول است که تا امروز به آن پرداخته نشده است؛ بنابراین پرداختن به ترتیب اجرای مجازات و اصول حاکم برآن در فقه امامیه و حنفی از اهداف اساسی این تحقیق است. یافته‌های این تحقیق با روش توصیفی ـ تحلیلی بیانگر آن است که در فقه امامیه (به طور مطلق) و در فقه حنفی (با پذیرش استثناء) ترتیب اجرای مجازات در پرتو سه اصل کلی توجیه شده است. نخست اصل ضرورت اجرای همه مجازات. دوم، اصل تقدم حق‌الناس بر حق‌الله، سوم اصل اجرای فوری مجازات حق‌الله. به‌این‌ترتیب چنانچه همه مجازات حق‌الله باشد اصل بر اجرای همه مجازات است مگر اینکه اعمال همه آنها ممکن نباشد و نخست کیفرهایی اجرا می‌شوند که موجب از بین رفتن زمینه سایر مجازاتها نگردد. در ترتیب مجازات حق‌الناس نیز این اصل حاکم است. اما در فرض جمع مجازات حق‌الله و حق‌الناس، چنانچه مجازاتها قابل‌جمع باشند، در فقه امامیه برابر اصل اجرای فوری مجازات حق‌الله، ابتدا کیفرهای حق‌الله اجرا می‌گردد و هرگاه قابل‌جمع نباشند (تزاحم مجازات حق‌الله و حق‌الناس) اصل بر تقدم مجازات حق‌الناس بر حق‌الله است. در فقه حنفی در هر دو صورت مجازات حق‌الناس بر حق‌الله مقدم است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

بررسی و تحلیل ترتیب اجرای مجازات و اصول حاکم بر آن در فرض تعدد جرم در فقه امامیه و حنفی

نویسندگان English

Rahimshah Balkhi 1
Mahmoud Spanlou 2
Mohammad Bagher Grayly 3
1 PhD student at Criminal Law and Criminology, Gorgan Branch, Al-Mustafa International University, Gorgan, Iran
2 Assistant Professor, Department of Law, Gorgan Branch, Al-Mustafa International University, Gorgan, Iran
3 Assistant Professor, Department of Law, Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad, Iran
ابن­‌ادریس حلی، محمد بن منصور (1410ق). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
ابن­‌عابدین، محمدامین بن عمر (2000م). رد المحتار علی الدر المختار. دمشق: دارالثقافة و التراث.
ابوزهره، محمد (1958م). أصول الفقه. قاهره: دارالفکر العربی.
آمدی، علی بن ابی­‌علی (2007م). الإحکام فی أصول الأحکام. ریاض: دارالصمیعی.
آملی، میرزا محمدتقی (1380ق). مصباح الهدی فی شرح العروة الوثقی. تهران: بی‌نا.
بهنسی، احمد فتحی (1988م). نظریات فی الفقه ‌الجنائی الإسلامی دراسة فقهیة مقارنة. بیروت: دارالشروق.
بهوتی، منصور بن یونس (2003م). کشاف القناع عن متن الإقناع. ریاض: دار عالم الکتب.
تهانوی، محمدعلی بن علی (بی­‌تا). کشاف اصطلاحات الفنون. بیروت: مکتبة الناشرون.
جزیرى، عبدالرحمن، غروى، سید محمد، و مازح، یاسر (1419ق). الفقه على المذاهب الأربعة و مذهب أهل البیت. بیروت: دارالثقلین.
حر عاملی، محمد بن حسن (1401ق). تفصیل وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة. قم: مؤسسه آل البیت.
حلی، حسن بن یوسف (1402ق). رجال العلامة الحلی. قم: الشریف الرضی.
خمینی، سید روح‌الله (1379ش). تحریر الوسیله. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
خویی، سید ابوالقاسم (1418ق). فقه الشیعة ـ کتاب الطهارة. قم: مؤسسه‌ آفاق.
رضا، محمدباقر (1384ش). معیار تشخیص حق‌الله و حق‌الناس و مصادیق مهم آن در فقه مذاهب اسلامی. طلوع، 4(15)، 21-50.
رضوی‌، سید عبدالوهاب (1394ش). مفهوم حق‌الله و حق‌الناس در فقه کیفری امامیه و اهل‌سنت احکام و آثار آن (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). قم: دانشگاه قم.
زلمی، مصطفی (1394ش). اصول فقه کاربردی (ترجمه حسین نعمتی). تهران: احسان.
ساریخانی، عادل (1400ش). فقه و جزای عمومی. قم: مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی.
سبکی، عبدالوهاب بن علی (1418ق). رفع الحاجب عن مختصر ابن­‌الحاجب. بیروت: عالم ‌الکتب.
سرخسی، محمد بن احمد (1414ق). المبسوط. بیروت: دارالمعرفة.
شیرازی، ابراهیم بن علی (1408ق). شرح اللمع. بیروت: دارالغرب الإسلامی.
طباطبایی، سید علی بن محمدعلی (بی­‌تا). ریاض المسائل فی بیان الأحکام بالدلائل. قم: مؤسسه آل البیت.
طوسی، محمد بن حسن (بی­‌تا). رجال الطوسی. بی‌جا: بی‌نا.
همو (1417ق). العدة فی أصول الفقه. قم: بی‌نا.
عوده، عبدالقادر (1390ش). بررسی تطبیقی حقوق جزای اسلام با قوانین عرفی (ترجمه حسن فرهودی نیا). تهران: احسان.
همو (1413ق). التشریع الجنائی الإسلامی. بیروت: دارالکتاب العربی.
فاضل ‌لنکرانی، محمد (1383ش). القواعد الفقهیة. قم: مرکز فقه الأئمة الأطهار.
فخرالمحققین، محمد بن حسن (1387ق). ایضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
فیروزآبادی، محمد بن یعقوب (بی­‌تا). القاموس المحیط. بیروت: دارالکتاب العربی.
قرافی، احمد بن ادریس (بی­‌تا). الفروق. بیروت: عالم الکتب.
قزوینی، ابراهیم بن محمد (1371ش). ضوابط الأصول. قم: بی‌نا.
کاسانی، ابوبکر بن مسعود (2003م). بدائع الصنائع فی ترتیب الشرائع. بیروت: دارالکتب العلمیة.
کراچیان ‌ثانی، فاطمه، صدری، سید محمد، باقری، احمد، جمشیدی راد، محمدصادق، و امیرپور، حیدر (1400ش). تسامح در اثبات حدود به مثابه مبنایی در حقوق کیفری اسلام. فقه و اصول، 53(1)، 117-139. doi: 10.22067/JFU.V53I1.80814
گلپایگانی، سید محمدرضا (1412ق). الدر المنضود فی أحکام الحدود. قم: دارالقرآن الکریم.
محقق حلی، جعفر بن حسن (1408ق). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
مرعشی نجفی، سید شهاب‌الدین (1415ق). القصاص علی ضوء القرآن و السنة. قم: کتابخانه آیةالله مرعشی نجفی.
مظفر، محمدرضا (1392ش). اصول فقه (ترجمه عباس زراعت و حمید مسجدسرائی). تهران: پیام نوآور.
مقدس اردبیلی، احمد بن محمد (بی­‌تا). مجمع الفائدة و البرهان فی شرح ارشاد الأذهان. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
نجاشی، احمد بن علی (بی‌تا). رجال ‌النجاشی. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
نجفی، محمدحسن (1404ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
نوبهار، رحیم (1394ش). جستاری درباره تأخیر در اجرای حد. فقه و مبانی حقوق اسلامی، 48(2)، 337-358. doi: 10.22059/jjfil.2015.57171
نوبهار، رحیم، و خلیل زاده، ایرج (1398ش). ترتیب اجرای کیفرهای متعدد در فرض اجتماع در حقوق جزای ایران. مجله حقوقی دادگستری، 83(106)، 243-257. doi: 10.22106/jlj.2019.65282.1518
وزارة الأوقاف و الشؤون الإسلامیة (1429ق). الموسوعة الفقهیة الکویتیة. کویت: دارالسلاسل.