فقه مقارن

فقه مقارن

ماهیت و حکم استفاده از انگشت نگاری دی ان ای در فقه مقارن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محدثه معینی فر 1
حمیدرضا معارفی زنجانی اصل 2
مجتبی یوسفی 3
1 استادیار، گروه فقه و حقوق اسلامی، دانشکده علوم و تحقیقات اسلامی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی(ره)، قزوین، ایران
2 دانشجوی کارشناسی ارشد مدیریت اصلاح و کیفرهای قضایی، دانشگاه علوم قضایی و خدمات اداری، تهران، ایران
3 کارشناس ارشد مدیریت اصلاح و کیفرهای قضایی، دانشگاه علوم قضایی و خدمات اداری، تهران، ایران
10.22034/fm.2025.469408.2124
چکیده
امروزه به‌جای اصل قانونی‌بودن جرایم و مجازات، سخن از اصل قانونی‌بودن حقوق جزا است تا این اصل صلاحیت مراجع رسیدگی و آیین رسیدگی را در بر بگیرد. متهمان به پشتوانه اصل برائت مصون از کیفر هستند؛ بنابراین «دلیل» تنها ابزارِ دادرسان برای کشف واقعیتهای مربوط به جرم و انتساب آن به متهم است. بر همین مبنا، این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی در پی پاسخ‌گویی به این سؤال است که ماهیت و حکم فقهی استفاده از انگشت‌نگاری دی ان ای در فقه مقارن چیست؟ نظرات فقیهان امامیه و اهل‌سنت درباره ماهیت آزمایش یا انگشت‌نگاری دی ان ای شامل قرائن حسّی یا قریب به حسِ مستندِ علمِ قاضی، امر حسی در حصول علم برای نوع مردم، بینه، لوث، ادله فنی یا اقناعی یا قرائن، ادله قطعی، مدرک علمی مبتنی بر تجربه و مشمول اختیارات قاضی هستند. نظرات آنان درباره حکم انگشت‌نگاری دی ان ای برای اهداف کیفری به جواز مشروط، جواز مطلق، عدم جواز و تابعیت از قوانین کشور در جواز و عدم جواز قابل‌تقسیم است و آیه 18 یوسف، سنت، دلیل عقل و بنای عقلا از ادله جواز آن با اهداف کیفری و آیات 15 نساء، 4 نور، 3 مائده و 229 بقره، سنت، عدم حجیت علم قاضی در حدود، تسامح الهی در حدود، قاعده درأ و اصل برائت از ادله عدم جواز آن هستند. به نظر می‌رسد نظریه جواز با توجه به ضعف ادله طرف مقابل و بررسی ابعاد دقیق انگشت‌نگاری دی ان ای به عنوان موضوع‌شناسی بر نظریه عدم جواز اولویت دارد.
کلیدواژه‌ها
ادله اثبات کیفری
فقه کیفری مقارن
انگشت نگاری دی ان ای
جرم
علم قاضی

عنوان مقاله English

ماهیت و حکم استفاده از انگشت نگاری دی ان ای در فقه مقارن

نویسندگان English

Mohaddeseh Moeinifar 1
Hamid Reza Maarefi Zanjani Asl 2
Mojtaba Yousefi 3
1 Assistant Professor, Department of Islamic Jurisprudence and Law, Faculty of Islamic Sciences and Researches, Imam Khomeini International University, Qazvin, Iran
2 MA student at Corrections and Criminal Justice Management, University of Judicial Sciences and Administrative Services, Tehran, Iran
3 MA at Corrections and Criminal Justice Management, University of Judicial Sciences and Administrative Services, Tehran, Iran
قرآن کریم.
ابن­‌بابویه، محمد بن علی (1413ق). من لایحضره الفقیه. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
ابن­‌حمزه طوسی، محمد بن علی (1408ق). الوسیلة الی نیل الفضیلة. قم: کتابخانه آیةالله مرعشی نجفی.
اربابی مجاز، مصطفی (1390ش). اعتبار اظهارنظر کارشناسی پزشکی قانونی در اثبات جرم از منظر فقه امامیه. فقه پزشکی، 3(7و8)، 159-191. doi: 10.22037/mfj.v3i7-8.4769
اسمر حضیری، حسن طیب عبدالسلام (2016م). الإثبات الجنائی بالوسائل العلمیة الحدیثة (دراسة مقارنة بین القانون الجنائی اللیبی و الفقه المعاصر) (رسالة الماجستیر). مالانج: جامعة مولانا مالک ابراهیم الإسلامیة الحکومیة مالانج.
ایوب، مها محمد (2014م). البصمة الوراثیة و مدی حجیتها فی الإثبات الجنائی. بغداد: جامعة النهرین.
بخاری، محمد بن اسماعیل (1422ق). صحیح البخاری. دمشق: دارطوق النجاة.
ثقفی کوفی، ابراهیم بن محمد (1395ش). الغارات. تهران: انجمن آثار ملی.
حر عاملی، محمد بن حسن (1409ق). تفصیل وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة. قم: مؤسسه آل البیت.
حسانی، مصعب، و زهیر، صوریة (2021م). دور البصمة الوراثیة فی الإثبات الجنائی فی ظل القانون الجزائر. الجلفة: جامعة زیان عاشور.
حسینی، سید محمدامین، و نریمانپور، مهدی (1399ش). بررسی جرم­‌انگاری افشای داده­‌های ژنتیکی. مطالعات تطبیقی فقه و اصول مذاهب، 3(2)، 72-93. dor: 20.1001.1.44072676.1399.3.2.4.6
حکیم، مصطفی عبدالمنعم (2024م). حجیة البصمة الوراثیة فی الإثبات الجنائی. مجلة کلیة الشریعة و القانون، 39(1)، 1434-1521.
حلی، حسن بن یوسف (1413ق). مختلف الشیعة فی احکام الشریعة. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
حمداش، راضیة، و بوقریبیة، سعاد (2019م). حجیة البصمة الوراثیة فی الإثبات الجنائی. استانبول: جامعة ابن خلدون.
خلیفه، بدر خالد (1440ق). التنظیم القانونی و الفنی للبصمة الوراثیة: دراسة تحلیلیة للقانون رقم 78 لسنة 20. مجلة کلیة القانون الکویتیة العالمیة، 7(2)، 21-92.
خمینی، سید روح­‌الله (1379ش). تحریر الوسیله. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
خورسندیان، محمدعلی (1382ش). بررسی حجیت علم قاضی در فقه و حقوق ایران. مجله حقوقی دادگستری، 67(43)، 11-42.
خویی، سید ابوالقاسم (1418ق). موسوعة الإمام الخوئی. قم: مؤسسه إحیاء آثار امام خویی.
دلیمی، محمد سامی فرحان، و عیساوی، محمد جاسم عبد (2020م). مشروعیة العمل بالبصمة الوراثیة فی الفقه الإسلامی. مجلة کلیة المعارف الجامعة، 30(1)، 36-76.
زحیلی، وهبه (1405ق). الفقه الإسلامی و أدلته. دمشق: دارالفکر.
زهرانی، سعید (1414ق). طرائق الحکم المتفق علیها و المختلف فیها فی الشریعة الإسلامیة. جده: مکتبة الصحابة.
سبیل، عمر بن محمد (2002م). البصمة الوراثیة و مدی مشروعیة استخدامها فی النسب و الجنایة. ریاض: دارالفضیلة.
سلطانی، توفیق (2011م). حجیة البصمة الوراثیة فی الإثبات (رسالة الماجستیر). باتنة: جامعة الحاج لخضر.
شوشتری، محمدتقی (1385ش). قضاء أمیرالمؤمنین علی بن أبی­‌طالب. قم: اهل الذکر.
شوکانی، محمد بن علی (1420ق). نیل الأوطار من أحادیث سید الأخیار. بیروت: دارالکتب العلمیة.
شهید ثانی، زین‌­الدین بن علی (1413ق). مسالک الأفهام الی تنقیح شرائع الإسلام. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
طباطبایی، سید علی بن محمدعلی (1404ق). ریاض المسائل فی بیان الأحکام بالدلائل. قم: مؤسسه آل البیت.
طوسی، محمد بن حسن (1387ق). المبسوط فی فقه الإمامیة. تهران: المکتبة المرتضویة.
عبدالصمد، حسنی محمود عبدالدایم (2011م). البصمة الوراثیة و مدی حجیتها فی الإثبات، دراسة مقارنة بین الفقه الإسلامی و القانون الوضعی. اسکندریه: دارالفکر الجامعی.
عبداللی، حمید عباس (2017م). الوسائل العلمیة فی اثبات الجریمة. قم: جامعة المصطفی العالمیة.
عبدالمحمدی، طه صباح (2020م). حجیة البصمة الوراثیة فی الإثبات الجزائی فی التشریعین الاردنی و العراقی دراسة مقارنة. امان: جامعة الشرق الأوسط.
عبدالمنعم، فؤاد (بی‌­تا). البصمه الوراثیة و دورها فی الإثبات الجنائی بین الشریعة و القانون. اسکندریه: المکتبة المصریة.
عماد، شعت (2011م). البصمة الوراثیة و حجیتها بالإثبات الجنائی. مستغانم: جامعة عبدالحمید بن بادیس مستغانم.
عوده، عبدالقادر (بی­‌تا). التشریع الجنائی الإسلامی مقارناً بالقانون الوضعی. بیروت: دارالکتب العلمیة.
فاضل لنکرانی، محمد (1383ش). جامع المسائل. قم: امیر.
کعبی، علی (1426ق). البصمة الوراثیة و أثرها علی الأحکام الفقهیة. امان: دارالنفائس.
کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق). الکافی. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
محقق داماد، سید مصطفی (1406ق). قواعد فقه. تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
مرتضوی لنگرودی، سید محمدحسن (1412ق). الدر النضید فی الإجتهاد و الإحتیاط و التقلید. قم: مؤسسه انصاریان.
مسگری حق، امیرحسین، و نصیری، سجاد (1393ش). مطالعه علمی فقهی و حقوقی نقش DNA در اثبات جرایم. فقه و مبانی حقوق اسلامی، 7(22)، 117-139.
معرفت، محمدهادی (1370ش). بینه در لسان شرع. مجله حقوقی دادگستری، 55(2)، 57-64.
مکارم شیرازی، ناصر (1427ق). استفتائات جدید. قم: مدرسة الإمام علی بن ابی­‌طالب.
موسوی اردبیلی، سید عبدالکریم (1385ش). فقه الحدود و التعزیرات. قم: جامعة المفید.
موسی، عماد جواد (2021م). البصمة الوراثیة و دورها فی اکتشاف الجریمة. مجلة الجامعة العراقیة، 29(52-1)، 311-319.
نجفی، محمدحسن (1404ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
واصل، نصر فرید (1425ق). البصمة الوراثیة و مجالات الاستفادة منها. مجلة المجمع الفقهی الإسلامی، 14(17)، 82-126.
هادی حبتور، فهد (2018م). حجیة البصمة الوراثیة فی الإثبات الجنائی. مجلة کلیة الشریعة و القانون، 33(4)، 1554-1615.
هاشمی شاهرودی، سید محمود (1376ش). علم قاضی (2). فقه اهل‌بیت، 3(9)، 55-111.
هلالی، سعدالدین (2001م). البصمة الوراثیة و علاقتها الشرعیة. کویت: مکتبة الکویت الوطنیة.
یحیی، عبدالکریم بن سعد صالح، و لطیف، عبدل (2023م). البصمة الوراثیة فی الإثبات. نظام، 11(1)، 12-27. doi: 10.32332/nizham.v11i01.6975