Fiqhe Moqaran

Fiqhe Moqaran

Criticism and analysis of Sheikh Tantawi's view on the Permissibility of usury between the government and the nation

Document Type : Research Paper

Authors
1 Assistant Professor at Department of Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, Zahedan Branch, Islamic Azad University, Zahedan, Iran
2 Associate Professor at University of Sistan & Baluchestan
Abstract
Although the sanctity of usury is one of the essentials of religion in Islamic denominations, but the Shia jurists have excluded some cases from the sanctity of usury, including usury between father and son, usury between husband and wife, usury between Muslim and unbeliever. However, the Sunni jurists believe usury also flows in these cases. At the same time, some contemporary Sunni jurists, such as Sheikh Tantawi, put forward a new example under the title of permissible usury between the state and the nation and put forward a series of arguments and references to prove their theory. In this article, which has been done in a descriptive-analytical way, we intend to discuss and debate the issue of usury between the government and the nation, looking at their opinion, which is based on the halal nature of bank interest. What is obtained from the examination of the verses, narrations and jurisprudential texts is that: although there are few opinions based on jurisprudential inferences, that these interests are halal, but the majority of jurists (both Shia and Sunni) believe that: a bank under any title - Mudaraba interest in a fixed and predetermined form, or delay compensation or compensation for the decrease in the value of money, etc. - is not accepted except for the fee limit - even within a reasonable limit - and is subject to usury. Therefore, it seems that Sheikh Tantawi's point of view can be seriously disputed.
Keywords

قرآن کریم.
ابن­‌ابى­‌جمهور احسائی، محمد بن على (1403ق). عوالی اللئالی العزیزیة. قم: سیدالشهداء.
ابن­‌اثیر جزری، مبارک بن محمد (1389ق). جامع الاصول فی احادیث الرسول. دمشق: مکتبة الحلوانی.
ابن­‌ادریس حلی، محمد بن منصور (1410ق). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
ابن­‌بابویه، محمد بن علی (1413ق). من لایحضره الفقیه. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
ابن­‌براج، عبدالعزیز بن نحریر (1406ق). المهذب. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
ابن­‌تیمیه، احمد بن عبدالحلیم (1398ق). مجموع فتاوى شیخ الإسلام احمد بن تیمیة. ریاض: بی­‌نا.
ابن­‌جزی کلبی، محمد بن احمد (1427). القوانین الفقهیة فی تلخیص مذهب المالکیة. بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابن­‌حزم، علی بن احمد (1400). الاحکام فی اصول الاحکام. بیروت: دارالآفاق الجدیده.
همو (1424ق). المحلی بالآثار. بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابن­‌حمزه طوسی، محمد بن علی (1408ق). الوسیلة الی نیل الفضیلة. قم: کتابخانه آیةالله مرعشی نجفی.
ابن­‌حنبل، احمد بن محمد (1398ق). مسند الإمام احمد بن حنبل. بیروت: المکتب الإسلامی.
ابن­‌رشد الجد، محمد بن احمد (بی­‌تا). المقدمات الممهدات. بیروت: دارصادر.
ابن­‌رشد الحفید، محمد بن احمد (1995م). بدایة المجتهد و نهایة المقتصد. بیروت: دارالفکر.
ابن­‌زهره حلبی، حمزة بن علی (1417ق). غنیة النزوع الی علمی الأصول و الفروع. قم: مؤسسه امام صادق.
ابن­‌عاشور، محمدطاهر بن محمد (1984م). التحریر و التنویر. تونس: الدار التونسیه.
ابن­‌قدامه، عبدالله بن احمد (1388ق). المغنی. قاهره: مکتبة القاهرة.
ابن­‌قیم جوزیه، محمد بن ابی­‌بکر (1374ق). اعلام الموقعین عن رب العالمین. قاهره: المکتبه التجاریه الکبری.
ابن­‌کثیر، اسماعیل بن عمر (1402ق). تفسیر ابن­‌کثیر. بیروت: دارالمعرفه.
ابن­‌مرتضی، احمد بن یحیی (1366ق). البحر الزخار الجامع لمذاهب علماء الامصار. صنعاء: دارالحکمه.
ابن­‌منظور، محمد بن مکرم (1408ق). لسان العرب. بیروت: دارالبحوث العلمیه.
ابن­‌همام، محمد بن عبدالواحد (1389ق). شرح فتح القدیر. بیروت: دارالکتب العلمیه.
اصفهانى، سید ابوالحسن (1422ق). وسیلة النجاة. قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
آلوسی، محمود بن عبدالله (1415). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
ایزدی فرد، علی­‌اکبر (1390ش). اندیشه­‌های فقهی (حقوقی ـ اقتصادی). تهران: جاودانه؛ جنگل.
باجی، سلیمان بن خلف (1332ق). احکام الفصول فی احکام الاصول. بیروت: دارالکتاب العربی.
بهشتی، سید محمد (1387ش). بانکداری، ربا و قوانین مالی اسلام. تهران: بقعه.
بیهقی، احمد بن حسین (بی­‌تا). السنن الکبری. بیروت: دارالفکر.
تبریزی غروی، علی (1414ق). التنقیح فی شرح العروة الوثقی: کتاب الطهارة. قم: دارالعلم.
توفیق رضا، حسین (1419ق). ربوات القرض و ربوات البیع. بی­‌جا: بی­‌نا.
جزایری، محمدجعفر (1413ق). منتهی الدرایه. قم: دارالکتاب.
جزیری، عبدالرحمن (1406ق). الفقه على المذاهب الأربعة. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
جصاص، احمد بن علی (1431ق). شرح مختصر الطحاوی. بیروت: دارالبشائر الإسلامیه.
همو (بی­‌تا). احکام القرآن. بیروت: دارالفکر.
حر عاملی، محمد بن حسن (1409ق). تفصیل وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
حسینی سیستانی، سید علی (1425ق). المسائل المنتخبه. قم: بی­‌نا.
حسینی عاملی، سید محمدجواد (1418ق). مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامة. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
خرشی، محمد بن عبدالله (1427ق). شرح مختصر خلیل. بیروت: المکتبه العصریه.
خطیب شربینی، محمد بن احمد (1415ق). مغنی المحتاج الی معرفة معانی الفاظ المنهاج. بیروت: دارالکتب العلمیه.
خمینی، سید روح­‌الله (1421ق). تحریر الوسیله. تهران: مکتبه العلمیه الإسلامیه.
خوانسارى، سید احمد (1405ق). جامع المدارک فی شرح المختصر النافع. قم: اسماعیلیان.
خویى، سید ابوالقاسم (1380ش). توضیح المسائل. مشهد: رستگار.
همو (1397ق). منهاج الصالحین. نجف: مطبعه النعمان.
دسوقی، محمد بن احمد (بی­‌تا). حاشیة الدسوقی علی الشرح الکبیر. بیروت: دار‌الفکر.
رشید رضا، محمد (1423ق). تفسیر المنار. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
زلمی، مصطفی ابراهیم (1392ش). خاستگاههای اختلاف در فقه مذاهب (ترجمه حسین صابری). مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی.
زیلعی، عثمان بن علی (1315ق). تبیین الحقائق شرح کنز الدقائق و حاشیة الشلبی. قاهره: المطبعة الکبرى الأمیریة.
سبحانی، جعفر (1385ش). الموجز فی اصول الفقه. قم: نصایح.
سرخسی، محمد بن احمد (1421ق). المبسوط. بیروت: دارالفکر.
سکوتی نسیمی، رضا (1390ش). حقوق مدنی (عقود معین ـ مضاربه). تهران: میزان.
شاطبی، ابراهیم بن موسی (بی­‌تا). الموافقات. قاهره: مکتبه محمد علی صبیح.
شافعی، محمد بن ادریس (1408ق). الرسالة. قاهره: مرکز الاهرام.
همو (بی­‌تا). الأم. جده: بیت الأفکار الدولیه.
شریف مرتضی، علی بن حسین (1415ق). الإنتصار فی انفرادات الإمامیة. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
شلتوت، محمود (1395ق). الفتاوی. بیروت: دارالشروق.
شوکانی، محمد بن علی (1432ق). فتح القدیر الجامع بین فنی الروایة و الدرایة من علم التفسیر. بیروت: دارالفکر.
همو (1413ق). نیل الأوطار من احادیث سید الأخیار. قاهره: دارالحدیث.
شهید اول، محمد بن مکی (1373ش). اللمعة الدمشقیة. قم: دارالفکر.
همو (1413ق). ‌الدروس الشرعیة فی فقه الإمامیة. بیروت: مؤسسه فقه الشیعه.
شهید ثانی، زین‌­الدین بن علی (1413ق). مسالک الأفهام الی تنقیح شرائع الإسلام. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
شیبانی، عبدالقادر بن عمر (1403ق). نیل المآرب بشرح دلیل الطالب. کویت: مکتبه الفلاح.
شیرازی، ابراهیم بن علی (1424ق). المهذب فی فقه الإمام الشافعی. بیروت: دارالمعرفه.
صاوی، احمد بن محمد (1415ق). بلغة السالک لأقرب المسالک. بیروت: دارالکتب العلمیه.
طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم (1363ش). العروة الوثقی. تهران: المکتبه الإسلامیه.
طباطبایی، سید علی بن محمدعلی (1418ق). ریاض المسائل فی تحقیق الأحکام بالدلائل. قم: مؤسسه آل البیت.
طباطبایی، سید محمدحسین (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طبری، محمد بن جریر (بی­‌تا). اختلاف الفقهاء. بیروت: دارالکتب العلمیه.
طوسی، محمد بن حسن (1407ق). الخلاف. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
همو (1400ق). النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوی. بیروت: دارالکتاب العربی.
عابدی، احمد (1374ش). ربا و تورم. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
عثمانی، محمدتقی (1398ش).‌ بحوث فی قضایا فقهیة معاصرة. ارومیه: حسینی اصل.
غزالی، محمد بن محمد (بی­‌تا). شفاء الغلیل فی القیاس و التعلیل. بغداد: مطبعه الإرشاد.
فخررازی، محمد بن عمر (1379ش). تفسیر کبیر مفاتیح الغیب (ترجمه علی‌اصغر حلبی). تهران: اساطیر.
فرزین ­­وش‌، اسدالله، و فراهانی ­فرد، سعید (1381ش). ذخیره قانونی بر سپرده‌های بانکی (ماهیت حقوقی و کارکرد اقتصادی). اقتصاد اسلامی، 2(7)، 19-50.
فیض کاشانی، محمدمحسن بن شاه مرتضی (1404ق). الوافی. قم: کتابخانه آیة‌الله مرعشی نجفی.
قحطانی، سعید بن علی (1408ق). الربا اضراره و آثاره. ریاض: مکتبه الرشد.
قرضاوی، یوسف (1374ش). حلال و حرام در اسلام (ترجمه ابوبکر حسن زاده). تهران: ابوبکر حسن زاده.
کاسانی، ابوبکر بن مسعود (1406ق). بدائع الصنائع فی ترتیب الشرائع. بیروت: دارالکتب العلمیه.
کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق). الکافی. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
مالک بن انس (1415ق). المدونة الکبری. بیروت: دارالکتب العلمیه.
مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی (1403ق). بحار الأنوار. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
محقق حلی، جعفر بن حسن (بی­‌تا). المختصر النافع فی فقه الإمامیة. قاهره: دارالکتاب العربی.
مسلم بن حجاج نیشابوری (1412ق). صحیح مسلم. قاهره: دارالحدیث.
مشکوة، سید محمد (1339ش). معتقد الامامیه. تهران: دانشگاه تهران.
مصری، رفیق یونس (1412ق). الجامع فی اصول الربا. دمشق: دارالقلم.
مطهری، مرتضی (1364ش). مسئله ربا و بانک به ضمیمه مسئله بیمه. قم: صدرا.
مقدسی، عبدالرحمن بن محمد (بی­‌تا). الشرح الکبیر. بیروت: دارالکتاب العربی.
مکارم شیرازی، ناصر (1380ش). بحوث فقهیه هامّه. قم: مدرسه امام علی بن ابی­‌طالب.
همو (1389ش). ربا و بانکداری اسلامی. قم: مدرسه امام علی بن ابی­‌طالب.
همو (1411ق). سلسلة القواعد الفقهیة. قم: مدرسه امام علی بن ابی­‌طالب.
موسویان، سید عباس (1384ش). ارزیابی قراردادها و شیوه‌های اعطای تسهیلات در بانکداری بدون ربا. اقتصاد اسلامی، 5(19)، 45-70.
همو (1386ش). نظریه‌های ربا و بهره. اقتصاد اسلامی، 7(27)، 67-100.
موسویان، سید عباس، و میثمی، حسین (1393ش). بانکداری اسلامی. تهران: پژوهشکده بانکی.
نجفی، محمدحسن (1365ش). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
نظرپور، محمدنقی، و موسویان، سید عباس (1393ش). بانکداری بدون ربا از نظریه تا تجربه. قم: دانشگاه مفید.
نوری، حسین بن محمدتقی (1407ق). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. بیروت: مؤسسه آل البیت.
نووی، یحیی بن شرف (1392ق). منهاج الطالبین و عمدة المفتین. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
همو (بی­‌تا). المجموع شرح المهذب. بیروت: دارالفکر.