ارزیابی اجتهاد عامی در دیدگاه ابن‌حزم

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار دانشگاه تهران

2 دکترای فقه شافعی دانشگاه تهران

چکیده

ابن­‌حزم، علی بن احمد، فقیه و اصولی قرن پنجم، اهل اندلس و پیرو مذهب ظاهری بود؛ از نظر او، اجتهاد، تلاش برای یافتن احکام از ظاهر نصوص و بر عامی واجب است؛ تفکر او، بر پایه سه اصل «وجود تمامی احکام در ظاهر نصوص»، «وجوب یادگیری احکام، بر تمامی افراد جامعه» و «تحریم تقلید» استوار است؛ اجتهاد عامی را به استفتای حکم صریح خدا و پیامبر، از عالم شرعی تعریف کرده است و اگر به آن تصریح کرد، برایش لازم الاجرا می­‌شود، وگرنه آراء فقهی صحابی و غیرصحابی از نظر شرعی معتبر نیست. در این مقاله به روش کتابخانه­‌ای، تحلیلی، توصیفی «اجتهاد عامی در دیدگاه ابن­‌حزم» تبیین و ارزیابی شده است که لازمه «وجود تمامی احکام در نصوص شرعی» اباحه امور غیرمنصوص است و آن، با واقع عصر صحابه و تمام عصور بعد از آنان، سازگاری ندارد، بلکه برداشت فقیه از نصوص، امری اجتناب­‌ناپذیر و حداقل در حق خودش حجت است. عامی، گرچه در انتخاب فقیه معتمد خود، نوعی اجتهاد دارد، ولی نامگذاری استفتای او از فقیه درباره حکم خدا و پیامبر، به اجتهاد، نوعی تسامح است و مصطلح رایج علمای فقه و اصول نیست و گاهی منجر به چالشهای عبادی و اجتماعی می­‌شود، که خسارت آن، بسی فراتر از قبول تقلید است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Evaluation of Ijtihad by Common People from the viewpoint of Ibn Hazm

نویسندگان [English]

  • Jalal Jalalizadeh 1
  • Namigh Neirizi 2
1 Assistant Professor at Tehran University
2 Ph.D. at Tehran University
چکیده [English]

Ibn Hazm, Ali Ibn Ahmad (384-456 AH. 994-1064 AD), an Andalusian jurisprudent in the 5th century (AH.), was a leading proponent and codifier of the Zahiri school of Islamic thought. In his view, Ijtihad is the effort for finding Sharia laws from the manifest (zahir) meaning of Islamic texts and Ijtihad is compulsory for common people. His thought is based on the three principles: “the existence of all Sharia laws in the manifest (zahir) meaning of Islamic texts”, “the necessity of learning Sharia laws for every Muslim” and “prohibition of imitation (taqlid)”. He believed that Ijtihad of common people means trying to find religious rules through referring to scholars. In this article, through a library research in analytical-descriptive method, “Ijtihad of common people from the viewpoint of Ibn Hazm” has been explained and evaluated and it has been mentioned that if we believe that “all of the Sharia laws exist inside the Islamic texts”, it means that all of the subjects which are not directly mentioned in Islamic texts are permissible (mubah), and it is not compatible with the age of the companions (sahabah) and all the ages after them, and interpretation of a jurisprudent from the texts is inevitable and it is considered a proof, at least for the jurisprudent himself. The right of common people to select their trusted jurisprudent is a kind of effort, but considering the act of asking a jurisprudent about Sharia laws as Ijtihad, is not exact and it is not commonly observed in the works of scholars of jurisprudence and principles, and sometimes it can lead to social and devotional problems whose damage is far beyond the acceptance of imitation.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Ibn Hazm
  • Texts (Nusus)
  • Ijtihad
  • Ijtihad of Common People
  • New Inquiries (istifta’at)
  • Principles of Jurisprudence

قرآن کریم.

ابن­‌حزم، علی بن احمد، الإحکام فی اصول الأحکام، قاهره، دارالحدیث، 1404ق.

همو، المحلی بالآثار، مصر، المنیریه، 1352ق.

همو، النبذه الکافیه فی احکام اصول الدین، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1405ق.

ابن­‌حنبل، احمد بن محمد، مسند احمد، بیروت، مؤسسه الرساله، 2001م.

ابن­‌خطیب، محمد بن عبدالله، الإحاطه فی أخبار غرناطه، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1424ق.

ابن­‌صاعد اندلسی، صاعد بن احمد، طبقات الأمم، بیروت، الطلیعه، 1985م.

ابن­‌عبدالبر، یوسف بن عبدالله، جامع بیان العلم و فضله، عربستان، دار ابن­‌الجوزی، 1414ق.

ابن­‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دارصادر، 1414ق.

البانی، محمد ناصرالدین، غایه المرام فی تخریج أحادیث الحلال و الحرام، بیروت، المکتب الاسلامی، 1405ق.

بخاری، محمد بن اسماعیل، الجامع الصحیح، بیروت، دار ابن­‌کثیر، 1407ق.

بزار، احمد بن عمرو، البحر الزخار، مدینه، مکتبه العلوم و الحکم، 2009م.

ذهبی، محمد بن احمد، تذکره الحفاظ، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1419ق.

همو، سیر أعلام النبلاء، بیروت، مؤسسه الرساله، 1405ق.

همو، میزان الاعتدال، بیروت، دارالمعرفه، 1382ق.

طبری، محمد بن جریر، جامع البیان فی تأویل القرآن، بیروت، مؤسسه الرساله، 1420ق.

طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دارإحیاء التراث العربی، بی‌تا.

فیروزآبادی، محمد بن یعقوب، القاموس المحیط، بیروت، مؤسسه الرساله، 1426ق.

قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لأحکام القرآن، قاهره، دارالکتب المصریه، 1384ق.

مسلم بن حجاج نیشابوری، صحیح مسلم، بیروت، دارإحیاء التراث العربی، بی­‌تا.

مقری، احمد بن محمد، نفح الطیب من غصن الأندلس الرطیب، بیروت، دارصادر، 1900م.