تحلیل محتوایی، اعتبارسنجی و کاربستهای قاعده حاجت در فقه مذاهب اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد دانشگاه تهران

2 دانشجوی دکتری فقه و حقوق خصوصی دانشگاه شهید مطهری

چکیده

توجه به حاجت در فرایند حل مسائل مختلف فقهی، به فراوانی در متون فقهی مذاهب اسلامی ­قابل‌مشاهده است. همین امر سبب شده تا برخی از فقها به «حاجت» به‌عنوان یک قاعده فقهی بنگرند. پژوهش حاضر که با روش توصیفی ـ تحلیلی و با استناد به منابع کتابخانه‌ای انجام ‌شده، بر آن است تا ضمن تحلیل محتوایی قاعده حاجت، میزان اعتبار آن را از نظر فقهای مذاهب اسلامی بررسی و درستی استناد به آن را در دو حوزه عبادات و معاملات اعتبارسنجی کند. یافته‌های پژوهش حاضر نشان می‌دهد که حاجت خاص (شخصی) بیشتر در اموری عبادی جاری بوده و وجود آن مجوز ارتکاب محرمات ذاتی (گناهان کبیره) نیست، هرچند منجر به مشقت مکلف شود. اما کاربست حاجت عام (نوعی) بیشتر در حوزه معاملات است. حاجت به این مفهوم، در کنار اصلهایی هم­چون اصل اباحه و اصل آزادی قراردادها مشروعیت‌بخش اعمال و قراردادها بوده، می‌تواند دلیلی برای ایجاد محدودیت در قواعد عمومی معاملات باشد. حاجت عمومی از مصالح عامه به‌حساب آمده و می‌توان مناسب با نیاز نوع مردم به‌واسطه آن از قواعد و اصول عام قراردادها عدول کرد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Content Analysis, Validation and Applications of the Rule of Need in Jurisprudence of Islamic Denominations

نویسندگان [English]

  • Saeid Nazari Tavakkoli 1
  • Mahdi Narimanpour 2
1 Professor at Tehran University
2 PhD student at Shahid Motahari University
چکیده [English]

Pay attention to Need in the process of solving various jurisprudential issues, is widely seen in the jurisprudential texts of Islamic denominations. This has led some jurists to regard Need as a legal principle. The present study, which has been done through descriptive-analytic method and based on library resources, in addition to analyzing the content of the rule, intends to examine its validity from the perspective of Islamic jurists and check the validity of referring to it in the two areas of worships and transactions. The findings of the present study show that Specific Need (Personal Need) is often mentioned in worship matters, and its existence is not a permission for Inherent Sins (Deadly Sins), even though it can lead to hardship. However, the application of Public Need (Typical Need), is mostly in transaction matters. Need, in this concept, besides principles such as the principle of permission and the principle of liberty of contracts, legitimizes actions and contracts and it can be a reason to limit the general principles of contracts. Public Need is of the public interests and by that we can limit general principles of contracts.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Need
  • jurisprudential rule
  • Rule of Need
  • Islamic Denominations
آل کاشف الغطاء، محمدحسین، تحریر المجلة، نجف، المکتبة المرتضویة، 1359ق.
ابن­‌ابى­‌جمهور احسائی، محمد بن على، الاقطاب الفقهیة على مذهب الإمامیة، قم، کتابخانه آیة‌الله مرعشی نجفی، 1410ق.
ابن­‌درید ازدی، محمد بن حسن، جمهرة اللغة، بیروت، دارالعلم للملایین، 1987م.
ابن‌عبدالسلام، عبدالعزیز بن عبدالسلام، قواعد الأحکام فی مصالح الأنام، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1414ق.
ابن­‌فارس، احمد بن فارس، معجم مقاییس اللغة، قم، مکتب الاعلام الإسلامى، 1404ق.
ابن­‌قیم جوزیه، محمد بن ابی­‌بکر، بدائع الفوائد، بیروت، دارالکتاب العربی، بی­‌تا.
ابن‌مبارک، جمیل محمد، نظریة الضرورة الشرعیة حدودها و ضوابطها، قاهره، دارالوفاء، 1988م.
ابن­‌ملقن، عمر علی، الأشباه و النظائر فی قواعد الفقه، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1411ق.
ابن­‌نجیم مصری، زین­‌الدین بن ابراهیم، الأشباه و النظائر علی مذهب ابی‌حنیفة النعمان، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1419ق.
ابن­‌وکیل، محمد بن مکی، الأشباه و النظائر فی فقه الشافعیة، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1423ق.
ازهری، محمد بن احمد، تهذیب اللغة، بیروت، دارإحیاء التراث العربی، 2001م.
اصفهانی، محمدحسین، الاجارة، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1409ق.
باحسین، یعقوب بن عبدالوهاب، رفع الحرج فی الشریعة الإسلامیة، ریاض، مکتبة الرشد، 1422ق.
همو، قاعدة المشقة تجلب التیسیر، ریاض، مکتبة الرشد، 1424ق.
بن­‌بیه، عبدالله، «الفرق بین الضرورة و الحاجة مع بعض التطبیقات المعاصرة»، مجله دراسات اقتصادیة اسلامیة، المجلد 8، العدد 1، 1421ق.
بورنو، محمدصدقی ‌بن احمد، موسوعة القواعد الفقهیة، بیروت، مؤسسة الرسالة، 1424ق.
تبریزى، جواد، تنقیح مبانی العروة ـ کتاب الاعتکاف‌، قم، بی­‌نا، بی­‌تا.
جزائری، جابر بن موسی، أیسر التفاسیر لکلام العلی الکبیر، مدینه، مکتبة العلوم و الحکم، 1424ق.
جصاص، احمد بن علی، أحکام القرآن، بیروت، دارالکتب ‌العلمیة، 1415ق.
جمعه، عدنان محمد، رفع الحرج فی الشریعة الإسلامیة، دمشق، دارالعلوم الإنسانیة، 1413ق.
جوهرى، اسماعیل بن حماد، الصحاح تاج اللغة و صحاح العربیة، بیروت، دارالعلم للملایین، 1407ق.
جوینی، عبدالملک بن عبدالله، البرهان فی أصول الفقه، قاهره، دارالوفاء، 1418ق.
حر عاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة، قم، مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، 1409ق.
حسینی زبیدی، محمد بن محمد، تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت، دارالهدایة، 1385ق.
حسینی شیرازی، سید صادق، بیان الفقه فی شرح العروة الوثقى، قم، دارالانصار، 1426ق.
حسینی عاملی، سید محمدجواد، مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامة، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1419ق.
حسینی مراغه‌ای، ‌سید میر عبدالفتاح بن علی، العناوین الفقهیة، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1417ق.
حکیم، سید محمدتقی، القواعد العامة فی الفقه المقارن، تهران، مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی، 1429ق.
حلی، حسن بن یوسف، تحریر الأحکام الشرعیة علی مذهب الإمامیة، قم، مؤسسه امام صادق، 1420ق.
همو، تذکرة الفقهاء، قم، مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، 1414ق.
همو، مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1413ق.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، دمشق، دارالقلم؛ بیروت، الدار الشامیة، 1412ق.
رشید، احمد بن عبدالرحمن، الحاجة و أثرها فی الأحکام، ریاض، دار کنوز اشبیلیا، 1429ق.
زحیلی، محمد مصطفی، القواعد الفقهیة و تطبیقاتها فی المذاهب الأربعة، دمشق، دارالفکر، 1427ق.
زحیلی، وهبه، نظریة الضرورة الشرعیة، بیروت، مؤسسة الرسالة، 1405ق.
زرقاء، مصطفی احمد، شرح القواعد الفقهیة، دمشق، دارالقلم، 1409ق.
زرکشی، محمد بن عبدالله، المنثور فی القواعد الفقهیة، کویت، وزارة الأوقاف و الشؤون الإسلامیة، 1405ق.
زیر، ولید صلاح‌الدین، «ضوابط الحاجة التی تنزل منزلة الضرورة و تطبیقاتها علی الاجتهادات المعاصرة»، مجلة جامعة دمشق للعلوم الاقتصادیة و القانونیة، المجلد 26، العدد 1، 2010م.
سبحانی، جعفر، رسالة فی تأثیر الزمان و المکان علی استنباط الاحکام، قم، مؤسسه امام صادق، 1377ش.
سبکی، عبدالوهاب بن علی، الأشباه و النظائر، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1411ق.
سدلان، صالح بن غانم، القواعد الفقهیة الکبرى و ما تفرع عنها، ریاض، دار بلنسیة، 1417ق.
سمعانی، منصور بن محمد، قواطع الأدلة فی الأصول، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1418ق.
سیوطی، عبدالرحمن بن ابی­‌بکر، الأشباه و النظائر، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1411ق.
شاطبی، ابراهیم بن موسی، الموافقات، عربستان، دار ابن‌القیم؛ دار ابن­‌عفان، 1417ق.
شریف مرتضی، علی بن حسین، رسائل الشریف المرتضی، قم، دارالقرآن الکریم، 1405ق.
شنقیطی، احمد بن محمود، الوصف المناسب لشرع الحکم، مدینه، عمادة البحث العلمی بالجامعة الإسلامیة، 1415ق.
شهید اول، محمد بن مکى، القواعد و الفوائد، قم، کتابفروشی مفید، بی‌­تا.
همو، الدروس الشرعیة فی فقه الإمامیة، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1417ق.
شهید ثانی، زین‌­الدین بن علی، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، قم، کتابفروشی داوری، 1410ق.
همو، مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام، قم، مؤسسة المعارف الإسلامیة، 1413ق.
صاحب بن عباد، اسماعیل بن عباد، المحیط فی اللغة، بیروت، عالم الکتب، 1414ق.
صادق، سمر سمیر، الاضطرار فی القواعد الفقهیة بین الشریعة الإسلامیه و القانون المدنی، منصوره، دارالفکر و القانون، 2018م.
صالح بن عبدالله بن حمید، رفع الحرج فی الشریعة الإسلامیه ضوابطه و تطبیقاته، مکه، جامعة أم القری، 1403ق.
صدر، سید محمدباقر، اقتصادنا، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، 1417ق.
طریحی، فخرالدین بن محمد، مجمع البحرین، تهران، کتابفروشی مرتضوى‌، 1416ق.
عبداللطیف، عبدالرحمن بن صالح، القواعد و الضوابط الفقهیة المتضمنة للتیسیر، مدینه، عمادة البحث العلمی بالجامعة الإسلامیة، 1423ق.
عسکری، حسن بن عبدالله، معجم الفروق اللغویة، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1412ق.
فادانی مکی، محمد یاسین، الفوائد الجنیة، بیروت، دارالبشائر الإسلامیة، 1417ق.
فاضل لنکرانى، محمد، تفصیل الشریعة فی شرح تحریر الوسیلة ـ الصوم و الاعتکاف، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار، 1426ق.
فاضل لنکرانى، محمدجواد، قاعده لاحرج، قم، مرکز فقهى ائمه اطهار، 1385ش.
فاضل مقداد (سیورى حلى)، مقداد بن عبدالله، نضد القواعد الفقهیة على مذهب الإمامیة، قم، کتابخانه آیة­الله مرعشى نجفی، 1403ق.
فراهیدى، خلیل بن احمد، کتاب العین، قم، دارالهجرة، 1410ق.
فیروزآبادی، محمد بن یعقوب، القاموس المحیط، بیروت، مؤسسة الرسالة، 1426ق.
فیض کاشانی، محمد بن مرتضی، مفاتیح الشرائع، قم، کتابخانه آیة‌الله مرعشی نجفی، بی‌تا.
فیومی، احمد بن محمد، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر، بیروت، المکتبة العلمیة، بی­‌تا.
قاسم، یوسف، نظریة الضرورة فی الفقه الجنائی الإسلامی و القانون الجنائی الوضعی، قاهره، دارالنهضة العربیة، 1413ق.
کافی، احمد، الحاجة الشرعیة حدودها و قواعدها، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1424ق.
محسنی، محمدآصف، الفقه و مسائل طبیة، قم، بوستان کتاب، 1424ق.
محقق کرکی، علی بن حسین، جامع المقاصد فی شرح القواعد، قم، مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، 1414ق.
مشکینى، على‌، مصطلحات الفقه، قم، نشر الهادی، بی‌تا.
مظفر، محمدرضا، أصول الفقه، قم، دفتر انتشارات اسلامى، 1430ق.
مغنیه، محمدجواد، فقه الإمام الصادق، قم، مؤسسه انصاریان، 1421ق.
مقدس اردبیلی، احمد بن محمد، مجمع الفائدة و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1403ق.
مکارم شیرازی، ناصر، القواعد الفقهیة، قم، مدرسه امام على بن ابى­‌طالب، 1370ش.
الموسوعة الفقهیة الکویتیة، وزارة الأوقاف و الشؤون الإسلامیة، کویت، دارالسلاسل، 1404ق.
موسوی بجنوردى، سید محمدحسن، القواعد الفقهیة، قم، نشر الهادی، 1419ق.
همو، منتهی الأصول، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1380ش.
نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، بیروت، دارإحیاء التراث العربی، 1404ق.
نراقی، احمد بن محمدمهدی، عوائد الأیام فی بیان قواعد الأحکام و مهمات مسائل الحلال و الحرام، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، 1375ش.
همو، مستند الشیعة فی أحکام الشریعة، قم، مؤسسه آل البیت لإحیاء التراث، 1415ق.
نراقی، محمدمهدی بن ابی‌ذر، انیس المجتهدین، قم، بوس‍ت‍ان‌ ک‍ت‍اب‌، 1388ش.
هاشمى شاهرودى، سید محمود، موسوعة الفقه الإسلامی طبقاً لمذهب اهل البیت، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل­‌بیت، 1423ق.
همو، موسوعة الفقه الإسلامی المقارن، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل­‌بیت، 1432ق.
هجرسی، احمد محمد احمد، «نظریة الضرورة فی الشریعة الإسلامیة و القانون الدستوری دراسة مقارنة»، مجلة کلیة الشریعة و القانون، جامعة الأزهر، المجلد 15، العدد 6، 2013م.
وحید بهبهانی، محمدباقر، الفوائد الحائریة، قم، مجمع الفکر الإسلامی، 1415ق.
وطنی، امیر، «بررسی فقهی اضطرار و ضرورت»، مجله مقالات و بررسیها، شماره 71، تابستان 1381ش.