تحلیل تطبیقی نظریه برگشت ناپذیری حق ساقط شده

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی دانشگاه مفید قم

2 استادیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی دانشگاه مفید قم

3 استادیار گروه فقه و حقوق اسلامی دانشگاه تبریز

چکیده

مفاد قاعده برگشت­‌ناپذیری حق ساقط شده این است که اگر کسی، حقی از خود، همچون حق شفعه، حق قصاص و غیره را ساقط نماید، دیگر نمی­‌تواند حق ساقط شده را مجدداً اعمال کند. فقهای امامیه و اهل­‌سنت در بسیاری از ابواب فقهی به برگشت­‌ناپذیری حق ساقط شده حکم داده­‌اند و در مقابل بعضی از فقهای امامیه و اهل­‌سنت قائل به برگشت­‌پذیری حق ساقط­ شده هستند. به­‌نظر می­‌رسد آیات 178 و 237 سوره بقره، موثقه سماعه، صحیحه فضیل، موثقه ابی­‌بصیر، دلیل عقلی، بنای عقلا و بعضی از قواعد فقهی نظیر نفی اختلال نظام و نفی عسر و حرج بر حجیت آن دلالت دارد. از آنجا که این قاعده در فقه امامیه و اهل­‌سنت کاربرد زیادی دارد، نوشته حاضر در صدد این است که ماهیت اسقاط را بیان کرده، امور قابل اسقاط و برگشت­‌پذیری یا برگشت‌ناپذیری آن را در فقه امامیه و اهل­‌سنت بررسی و ادله فقهی این قاعده را تبیین نماید.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Comparative Analysis of the Theory of Irreversibility of Void Right

نویسندگان [English]

  • Seyed Sajjad Mohammadi 1
  • Seyed Abolfazl Mousavian 2
  • Ahmad Mortazi 3
1 PhD student at Mofid University
2 Assistant Professor at Mofid University
3 Assistant Professor at University of Tabriz
چکیده [English]

The definition of irreversibility rule provisions about void affair is that, in case that if someone voids his own rights such as preemption, retaliation, etc., he cannot undo and enforce his voided right again. Imami and Sunni jurists’ verdict for most of the Islamic Jurisprudence chapters includes the irreversibility of the void affairs and in contrast, some Imami and Sunni jurists’ accept the reversibility of the void affairs.  It seems that verses 178 and 237 of Surah al-Bagharah, evidences from Sama‘ah, Fudhail, and Abi-Basir, and also some jurisprudential rules like Rational Reasons, Wise Peoples Rules and Lack of System Disorder and Lack of Hardship signify the reasonability of this issue. Based on the prevalent usage and practicality of this rule in Jurisprudence of Schools of thought, the current research intends to express the nature of a Void Right, and review Voidable Affairs, reversibility and irreversibility in Jurisprudence of Schools of thought and then elaborate jurisprudential reasons of the aforementioned rule.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Void Right
  • Reversibility or Irreversibility
  • What is Extinguished Shall Not Return
  • Right
  • rule
قرآن کریم.

ابن­‌ادریس حلی، محمد بن منصور، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1410ق.

ابن­‌بابویه، محمد بن علی، من لایحضره الفقیه، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1413ق.

ابن­‌تیمیه، احمد بن عبدالحلیم، مجموع فتاوى، مکه، الحکومة، 1382ق.

ابن­‌عابدین، محمدامین بن عمر، العقود الدریة فی تنقیح الفتاوی الحامدیة، بیروت، دارالمعرفة، بی­‌تا.

همو، رد المحتار علی الدر المختار، بیروت، دارالفکر، 1412ق.

ابن­‌عربی، محمد بن علی، احکام القرآن، بیروت، دارالجیل، بی­‌تا.

ابن‌مفلح، ابراهیم بن محمد، المبدع فی شرح المقنع، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1418ق.

ابن­‌نجیم مصری، زین­‌الدین بن ابراهیم، الأشباه و النظائر علی مذهب أبی‌حنیفة النعمان، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1419ق.

اراکى، محمدعلى، کتاب البیع، قم، در راه حق، 1415ق.

انصاری، مرتضی بن محمدامین، کتاب المکاسب، قم، کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری، 1415ق.

ایروانی، باقر، دروس تمهیدیة فی الفقه الإستدلالی علی المذهب الجعفری، قم، مؤسسة الفقه، 1427ق.

باجی، سلیمان بن خلف، المنتقى شرح الموطأ، مصر، مطبعة السعادة، 1332ق.

بحرالعلوم، سید محمد بن محمدتقی، بلغة الفقیه، تهران، مکتبة الصادق، 1403ق.

بورنو، محمدصدقی، الوجیز فی إیضاح قواعد الفقه الکلیة، بیروت، مؤسسة الرسالة، 1416ق.

بهبهانی، محمدباقر، حاشیة مجمع الفائدة و البرهان، قم، مؤسسه علامه بهبهانی، 1417ق.

بهوتی، منصور بن یونس، کشاف القناع عن متن الإقناع، بیروت، دارالکتب العلمیة، بی‌تا.

جزیرى، عبدالرحمن؛ غروى، سید محمد؛ مازح، یاسر، الفقه على المذاهب الأربعة و مذهب أهل البیت، بیروت، دارالثقلین‌، 1419ق.

جصاص، احمد بن علی، احکام القرآن، بیروت، داراحیاء التراث العربى، 1405ق.

جوینی، عبدالملک بن عبدالله، نهایة المطلب فی درایة المذهب، جده، دارالمنهاج، 1428ق.

جیزانی، محمد، معالم أصول الفقه، قاهره، دار ابن­‌الجوزی، 1427ق.

حبش، محمد، شرح المعتمد فی أصول الفقه، هند، دار ندوة العلماء، بی­‌تا.

حسینى شیرازى، سید محمد، إیصال الطالب إلى المکاسب، تهران، اعلمى، بی­‌تا.

حسینى میلانى، سید محمدهادى، محاضرات فی فقه الإمامیة، مشهد، دانشگاه فردوسى، 1395ق.

حصکفی، محمد بن علی، الدر المختار شرح تنویر الأبصار و جامع البحار، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1423ق.

حلی، حسن بن یوسف، تحریر الأحکام الشرعیة علی مذهب الإمامیة، قم، مؤسسه امام صادق، 1420ق.

همو، قواعد الأحکام فی معرفة الحلال و الحرام، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1413ق.

حیدر، علی، درر الحکام شرح مجلة الأحکام، بیروت، دارالکتب العلمیة، بی­‌تا.

خطیب شربینی، محمد بن احمد، الخصال المکفرة للذنوب، فلسطین، قدس، 1423ق.

خمینی، سید روح­‌الله، تحریر الوسیلة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1379ش.

خویى، سید ابوالقاسم، مبانی تکملة المنهاج، قم، مؤسسه احیاء آثار امام خویی، 1422ق.

همو، مصباح الفقاهة فی المعاملات، قم، سیدالشهداء، 1378ق.

دسوقی، محمد بن احمد، حاشیة الدسوقی على الشرح الکبیر، بیروت، دارالفکر، بی­‌تا.

رحیبانى، مصطفى بن سعد، مطالب أولی النهى فی شرح غایة المنتهی، بیروت، المکتب الإسلامی، 1415ق.

زحیلی، محمد مصطفى، القواعد الفقهیة و تطبیقاتها فی المذاهب الأربعة، دمشق، دارالفکر، 1427ق.

زرقاء، احمد، شرح القواعد الفقهیة، دمشق، دارالقلم، 1409ق.

سابق، سید، فقه السنة، بیروت، دارالکتاب العربی، 1397ق.

سبحانى، جعفر، أصول الفقه المقارن فیما لا نصّ فیه، قم، بی­‌نا، 1383ش.

سیوطی، عبدالرحمن بن ابی­‌بکر، الأشباه و النظائر، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1411ق.

شافعی، محمد بن ادریس، احکام القرآن، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1412ق.

شبیرى زنجانى، سید موسى، کتاب نکاح، قم، رأى‌پرداز، 1419ق.

شفتى، سید محمدباقر، مقالة فی تحقیق إقامة الحدود فی هذه الأعصار، قم، دفتر تبلیغات اسلامى، 1427ق.

شهید اول، محمد بن مکى، القواعد و الفوائد، قم، کتابخانه مفید، بی‌­تا.

شهید ثانی، زین‌­الدین بن علی، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، قم، کتابفروشی داوری، 1410ق.

صالحى مازندرانى، اسماعیل، مفتاح الأصول، قم، بی­‌نا، 1424ق.

صاوی، احمد بن محمد، بلغة السالک لأقرب المسالک، قاهره، دارالمعارف، بی­‌تا.

صدر، سید محمدباقر، المعالم الجدیدة للأصول، تهران، بی­‌نا، 1395ق.

طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم، حاشیة المکاسب، قم، اسماعیلیان، 1421ق.

طوسى، محمد بن ­حسن، تهذیب الأحکام، تهران، دارالکتب الإسلامیة، 1407ق.

همو، الإستبصار فیما اختلف من الأخبار، تهران، دارالکتب الإسلامیة، 1390ق.

عمید زنجانی، عباسعلی، قواعد فقه؛ بخش حقوق جزا، تهران، سمت، 1391ش.

فاضل لنکرانى، محمد، القواعد الفقهیة، قم، چاپخانه مهر، 1416ق.

فاضل هندی، محمد بن حسن، کشف اللثام و الإبهام عن قواعد الأحکام، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1416ق.

فخررازی، محمد بن عمر، المحصول فی علم الأصول، بیروت، مؤسسة الرسالة، 1418ق.

کلانتر، سید محمد، محشى کتاب المکاسب، قم، دارالکتاب، 1410ق.

کاشف الغطاء، محمدحسین، تحریر المجلة، نجف، المکتبة المرتضویة، 1359ق.

کلینى، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الإسلامیة، 1407ق.

مامقانى، ملاعبدالله، نهایة المقال فی تکملة غایة الآمال، قم، مجمع الذخائر الإسلامیة، 1350ق.

مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی، مرآة العقول، تهران، دارالکتب الإسلامیة، 1404ق.

همو، ملاذ الأخیار، قم، کتابخانه آیةالله مرعشی مرعشى، 1406ق.

مجلسی، محمدتقى بن مقصودعلى، ‏روضة المتقین فی شرح من لایحضره الفقیه، قم، مؤسسه فرهنگى اسلامى کوشانپور، 1406ق.

مجموعة من المؤلفین، فتاوى دارالإفتاء المصریة، مصر، المجلس الأعلى للشؤون الإسلامیة، 1413ق.

محقق حلى، جعفر بن حسن، شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام، قم، اسماعیلیان، 1408ق.

مظفر، محمدرضا، أصول الفقه، قم، اسماعیلیان، 1375ق.

مغنیه، محمدجواد، فقه الإمام الصادق، قم، انصاریان، 1421ق.

مقدس اردبیلی، احمد بن محمد، زبدة البیان فی احکام القرآن، تهران، المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة، بی‌تا.

همو، مجمع الفائدة و البرهان فی شرح ارشاد الأذهان، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1403ق.

ملتقى أهل الحدیث، ارشیف ملتقى أهل الحدیث، بی­‌نا، 1432ق.

الموسوعة الفقهیة الکویتیة، وزارة الأوقاف و الشؤون الإسلامیة، کویت، دارالسلاسل، 1404ق.

موسویان، سید ابوالفضل، ماهیت حق، قم، عروج، 1382ش.

موصلی، عبدالله بن محمود، الاختیار لتعلیل المختار، قاهره، مطبعة الحلبی، 1356ق.

نائینى، محمدحسین، قاعدة الید، الفراغ، التجاوز و الصحة، قم، مصطفوى، 1410ق.

همو، منیة الطالب، تهران، المکتبة المحمدیة، 1373ق.

نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، بیروت، داراحیاء التراث العربی، 1404ق.

هاشمی ‌شاهرودی، سید محمود، بحوث‌ فی‌ علم‌ الأصول، قم، مؤسسة دائرة معارف الفقه الإسلامی، 1417ق.