احکام مترتب بر شروط مخالف با مقتضای عقد از دیدگاه فقه مقارن

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه فقه و حقوق، واحد یادگار امام خمینی(ره) شهرری، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

چکیده

شرط در اصطلاح فقهی تعهدی است تبعی که طرفین عقد آن را ایجاد می­‌نمایند. از دیدگاه فقها شرطی لازم­‌الوفاست که در متن عقد به آن تصریح شده باشد و به آن شرط ضمن عقد می­‌گویند. در شرط ضمن عقد وصف خاص، فعل (ترک و یا انجام) و یا نتیجه را از طرف مقابل می­‌خواهند. از آنجا که شرط ضمن عقد نیز مانند خود عقد از نظر شارع مقدس تأیید شده است، برای معتبربودن چنین شرطی و مترتب­‌شدن آثار و احکامی بر آن و هم­‌چنین صحت و یا عدم صحت، ضوابط و اموری برای آن در نظر گرفته شده است. شرط ضمن عقد از لحاظ دارابودن و یا نبودن ضوابط عمومی صحت شرط، به دو قسم شرط صحیح و باطل تقسیم می­‌شود. گاهی شرطی که شرایط و ضوابط عمومی صحت شرط را نداشته باشد، مبطل عقد نیز می­‌شود. در این نوشته چگونگی اقتضای عقد و در نتیجه شروطی که مخالف با مقتضای عقد است - و چنین شروطی در نظر اکثر فقها مبطل عقد می­‌باشد- از دیدگاه امامیه و اهل­‌سنت بررسی می­‌شود.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Rulings Related to Conditions Contrary to Marriage Requirements from the Perspective of Comparative Jurisprudence

نویسنده [English]

  • Seyedeh Fatemeh Hoseini Mir Safi
Assistant Professor at Department of Jurisprudence and Law, Yadegar-e- Imam Khomeini (RAH) Shahre Rey Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran
چکیده [English]

Condition in jurisprudential terms is a subordinate obligation that the parties make. From the viewpoint of jurists, a condition is necessary to be fulfilled which is stated in the text of the contract, and that condition is called a by contract condition. In a by contract condition, specific attributes, doing or lack of doing an action or the result of something is required from the other party. Since the condition of the marriage has been confirmed in the same way as the marriage contract itself, it has been considered to be valid for such condition and to have its effects and ordinances as well as its validity or inaccuracy. The condition is divided into two parts, the correct and the void, in terms of whether or not the General Terms and Conditions are valid. Sometimes, if the general terms and conditions do not meet the accuracy of the condition, the contract is also void. In this article, requirements of the contract, and as a result the conditions which are opposed to the contract’s requirement -which nullify the contract from the viewpoint of most jurists- will be analyzed from the viewpoint of Imami and Sunni Jurisprudents.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Contract
  • Condition
  • By Contract Condition
  • Required
  • Requirements of Contract
  • Contrary to Requirements of Contract
قرآن کریم.
ابن­‌ابى­‌جمهور، محمد بن على، ‌الأقطاب الفقهیة على مذهب الإمامیة‌، قم، کتابخانه آیة­الله مرعشى نجفى، 1410ق‌.
ابن­‌بابویه، محمد بن علی، من لایحضره الفقیه، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1404ق.
ابن­‌تیمیه، احمد بن عبدالحلیم، الفتاوی الکبری، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1408ق.
ابن­‌حزم، علی بن احمد، الإحکام فی أصول الأحکام، قاهره، مکتبة الخانجی، 1346ق.
همو، المحلی بالآثار، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1968م.
ابن­‌عابدین، محمدامین بن عمر، مجموعة رسائل إبن­‌عابدین، بیروت، داراحیاء التراث العربی، بی­‌تا.
ابن­‌عبدالهادی، یوسف بن حسن، القواعد الکلیة و الضوابط الفقهیة، بیروت، دارالبشائر الإسلامیة، 1415ق.
ابن­‌قدامه، عبدالله بن احمد، المغنی، ریاض، دار عالم الکتب، 1417ق.
ابن­‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، داراحیاء التراث العربی، 1408ق.
ابن­‌همام، محمد بن عبدالواحد، شرح فتح القدیر، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1424ق.
اصفهانی، محمدحسین، حاشیة کتاب المکاسب، قم، ذوی القربی، 1419ق.
امامی، سید حسن، حقوق مدنی، تهران، اسلامیه، 1381ش.
انصاری، زکریا بن محمد، الحدود الأنیقة و التعریفات الدقیقة، بیروت، دارالفکر، 1991م.
انصاری، مرتضی بن محمدامین، کتاب المکاسب، قم، کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری، 1415ق.
ایروانى، على بن عبدالحسین، حاشیة المکاسب‌، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى‌، 1406ق.
جزیرى، عبدالرحمن؛ غروى، سید محمد؛ مازح، یاسر، الفقه على المذاهب الأربعة و مذهب أهل البیت، بیروت، دارالثقلین‌، 1419ق.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر، فلسفه حقوق مدنی، تهران، گنج دانش، 1380ش.
همو، ترمینولوژی حقوق، تهران، گنج دانش، 1377ش.
حسینی مراغی، سید میرعبدالفتاح، ‌العناوین الفقهیة، قم، دفتر انتشارات اسلامى‌، 1417ق.
حطاب، محمد بن محمد، تحریر الکلام فی مسائل الإلتزام، بیروت، دارالغرب الإسلامی، 1404ق.
همو، مواهب الجلیل فی شرح مختصر الشیخ خلیل و معه مختصر الشیخ خلیل، دارالرضوان، 1431ق.
حلی، حسن بن یوسف، تذکرة الفقهاء، قم، مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، 1414ق.
همو، نهج الحق و کشف الصدق‏، بیروت، دارالکتاب اللبنانی‏، 1982م.
خطیب شربینی، محمد بن احمد، مغنی المحتاج إلی معرفة معانی ألفاظ المنهاج، بیروت، دارالمعرفة، 1418ق.
خمینی، سید روح‌الله، کتاب البیع، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1376ش.
خویی، سید ابوالقاسم، مصباح الفقاهة، بیروت، دارالهادی، 1412ق.
دسوقی، محمد بن احمد، حاشیة الدسوقی علی الشرح الکبیر، دمشق، دارالفکر، بی­‌تا.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، تهران، مرتضوی، 1362ش.
رملی، محمد بن احمد، نهایة المحتاج إلی شرح المنهاج، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1424ق.
زحیلی، وهبه، الفقه الإسلامی و أدلته، دمشق، دارالفکر، 1409ق.
زرقاء، مصطفی، المدخل الفقهی العام، دمشق، دارالفکر، 1968م.
زرکشی، محمد بن عبدالله، المنثور فی القواعد، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1421ق.
سرخسی، محمد بن احمد، اصول السرخسی، بیروت، دارالمعرفة، بی­‌تا.
همو، المبسوط، بیروت، دارالمعرفة، 1409ق.
سنهوری، عبدالرزاق احمد، الوسیط فی شرح القانون المدنی الجدید، بیروت، داراحیاء التراث العربی، بی­‌تا.
شاطبی، ابراهیم بن موسی، الموافقات، عربستان، دار ابن­‌عفان، بی­‌تا.
شهیدی، مهدی، حقوق مدنی (شروط ضمن عقد)، تهران، مجد، 1385ش.
طبرسى، فضل بن حسن، ‏مجمع البیان فى تفسیر القرآن‏، تهران، ناصرخسرو، 1372ش.
طریحی، فخرالدین بن محمد، مجمع البحرین، تهران، مؤسسة البعثة، 1385ش.
عبدالمنعم، محمود عبدالرحمن، معجم المصطلحات و الألفاظ الفقهیة، قاهره، دارالفضیلة، 1419ق.
عبدالناصر، جمال، موسوعة الفقه الإسلامی المقارن، قاهره، مجلس الأعلی للشئون الإسلامیة، 1411ق.
علی­‌آبادی، علی، «تحلیل مبنای بطلان شرط خلاف مقتضای عقد»، مجله مقالات و بررسیها، دفتر 73، 1382ش.
فراهیدى، خلیل بن احمد، کتاب العین، بیروت، داراحیاء التراث العربی، 1421ق.
فیروزآبادی، محمد بن یعقوب، القاموس المحیط، بیروت، مؤسسة الرسالة، 1426ق.
فیومی، احمد بن محمد، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر‌، بیروت، المکتبة العلمیة، 1987م.
قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران.
قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لأحکام القرآن، تهران‏، ناصرخسرو، 1364ش‏.
کاتوزیان، ناصر، قواعد عمومی قراردادها، تهران، شرکت سهامی انتشار؛ شرکت بهمن برنا، 1372ش.
کاسانی، ابوبکر بن مسعود، بدائع الصنائع فی ترتیب الشرائع، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1406ق.
مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی، بحار الأنوار، بیروت، داراحیاء التراث العربى، 1403ق.
محقق داماد‌، سید مصطفى، قواعد فقهى‌، تهران، مرکز نشر علوم اسلامى‌، 1406ق.
محقق کرکی، علی بن حسین، جامع المقاصد فی شرح القواعد، قم، مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، 1414ق.
الموسوعة الفقهیة الکویتیة، وزارة الأوقاف و الشؤون الإسلامیة، کویت، دارالصفوة، 1412ق.
موسوی بجنوردی، سید محمدحسن، القواعد الفقهیة، قم، نشر الهادی، 1377ش.
میرزای قمی، ابوالقاسم بن محمدحسن، غنائم الأیام فی مسائل الحلال و الحرام، قم، مکتب الاعلام الإسلامی، بی­‌تا.
نائینی، محمدحسین، فوائد الأصول، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1404ق.
همو، منیة الطالب فی حاشیة المکاسب، تهران، المکتبة المحمدیة، 1373ق.
نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، بیروت، داراحیاء التراث العربی‌، 1404ق‌.